Нов зимски шок за Европа: Струјата поскапува најмногу од енергетската криза

Како што Европа се приближува кон зимата, пазарите на електрична енергија го испраќаат најсилното предупредување од енергетската криза наваму.

Големопродажната цена на електричната енергија за јануари во Германија, најголемата европска економија, на Европската енергетска берза (EEX) се тргува над 180 евра за мегават-час, што е повеќе од 60 отсто над нивото од пред една година. Главниот двигател е природниот гас, чија цена нагло порасна во последните недели, бидејќи Европа се соочува со сè посилна конкуренција за ова гориво и се обидува да ги дополни резервите. Војната меѓу Иран и САД дополнително го засили притисокот, а затворањето на Ормускиот Теснец ги прекина испораките од Катар.

Растот на трошоците за електрична енергија доаѓа во време кога континентот се обидува да ја електрифицира економијата и да ја намали зависноста од увезените фосилни горива, поради кои Европа повеќепати беше изложена на ценовни скокови при нарушувања во снабдувањето. Европа постигна значителен напредок по руската инвазија врз Украина, која пред четири години предизвика енергетска криза, па регионот годинава се справува со енергетскиот шок подобро отколку што многумина првично стравуваа.

Bloomberg

Сепак, годинешниот скок на цените на електричната енергија покажува колку Европа и натаму зависи од горива како гасот и јагленот, но и колку брзо нарушувањата на светските енергетски пазари сè уште можат да се прелеат врз нејзината економија. Повисоките трошоци за струја се закануваат да ги зголемат сметките на домаќинствата и трошоците за работење на компаниите, поттикнувајќи ги инфлациските притисоци токму во моментот кога инвеститорите очекуваат нови зголемувања на каматните стапки. Растот на цените е политички чувствителен и за владите што потрошија милијарди евра за заштита на потрошувачите од енергетските шокови, а истовремено продолжуваат со преминот од фосилните горива.

Истовремено, намаленото производство на француските нуклеарни електрани поради горештините и штрајковите, како и ниските резерви на хидроенергија, дополнително го оптоварија електроенергетскиот систем годинава. Бидејќи не се гледа крајот на војната меѓу Иран и САД, притисокот предизвикан од високите цени би можел да биде уште поголем.

„Постои можност за повисоки цени на електричната енергија и можеби за побрз раст отколку што видовме досега“, изјави Улф Ек, главен инвестициски директор на хеџ-фондот „Нортлендер“ (Northlander Commodity Advisors LLP), специјализиран за пазарите на суровини. „Можеме да се надеваме на ветровита и сончева зима, а ако не биде таква, цените на електричната енергија, гасот и јагленот ќе растат.“

При студена зима и сè уште ограничено снабдување од Блискиот Исток, Ек очекува големопродажните цени на електричната енергија да пораснат и до 50 отсто. Влијанието врз сметките на потрошувачите не би било толку драматично, бидејќи снабдувачите главно ја купуваат електричната енергија однапред по пониски цени, а ефектот значително ќе се разликува од земја до земја. Во Велика Британија се очекува сметките на домаќинствата за енергија во јануари да пораснат за 25 отсто, а во Норвешка државните субвенции во голема мера ќе ги заштитат потрошувачите од повисоките големопродажни цени.

Bloomberg

Европа денес е во значително подобра положба отколку за време на енергетската криза во 2022 година, кога губењето на рускиот гас што пристигнуваше преку гасоводи ги зголеми цените на електричната енергија над 1.000 евра за мегават-час, односно повеќе од петпати над сегашните форвард-цени за јануари. Оттогаш регионот изгради дополнителна инфраструктура за увоз на течен природен гас, ја намали потрошувачката на гориво и ги диверзифицира снабдувачите, па целосниот недостиг е помалку веројатен дури и при раст на цените.

Таа отпорност има своја цена. Европа сега е поизложена на светскиот пазар на течен природен гас, на кој за испораките се натпреварува со купувачи од другите делови на светот. Тоа значи дека нарушувањата оддалечени илјадници километри можат брзо да се прелеат врз европските пазари на гас и електрична енергија.

Растот на цените би можел да биде добра вест за европските производители на електрична енергија, вклучително и компаниите од секторот за обновливи извори, кои имаат корист кога поскапите горива ја одредуваат цената на струјата. Со растот на цените, компании како германската „РВЕ“ (RWE AG), француската „Енжи“ (Engie SA) и „ЕДП“ (EDP Renewables SA) би можеле следната година да остварат добивка за 10 отсто повисока од сегашните процени, според анализата на Ахмед Фарман, аналитичар во „Џефрис“ (Jefferies).

Проширувањето на производството на енергија од обновливи извори ѝ помогна на Европа да го ублажи влијанието на нестабилните цени на фосилните горива. Без соларните капацитети додадени од 2021 година, на пример, просечните големопродажни цени на електричната енергија во Европа летово би биле за 30 отсто повисоки, покажува анализата на „Баринга“ (Baringa), објавена од „Блумберг њуз“ (Bloomberg News).

Соларната енергија има значително помало влијание во текот на зимата, особено во северна Европа, каде што кратките и облачни денови го намалуваат производството на мал дел од летните нивоа. Поради тоа, ветерните електрани остануваат клучен извор на евтина и чиста енергија што може да ја намали потребата од фосилни горива. Иако сè поголемиот број ветерни турбини во Европа може да произведе значителни количества електрична енергија, периодите без ветер, кои често се совпаѓаат со продори на студено време, можат да го изложат регионот на повисоки цени.

„Не постојат многу работи што можат да ги заштитат пазарите на електрична енергија“, изјави Флоренс Шмит, енергетска аналитичарка во „Рабобанк“ (Rabobank). „Обновливите извори растат, но сè уште не се доволно силни за да ја надоместат оваа огромна зависност од гасот.“

Скапите електрани на гас и натаму се клучни за балансирањето на системот, а веројатно ќе останат такви уште многу години. Германија неодамна отвори аукција за изградба на нови електрани на гас во својата електроенергетска мрежа. Велика Британија, исто така, ја разгледуваше можноста да понуди повисоки цени за да поттикне дополнителни инвестиции во нови електрани на гас, и покрај плановите за рекордна изградба на нови ветерни паркови на море.

Сепак, високите трошоци би можеле да бидат краткотрајни доколку се смири судирот меѓу САД и Иран. Ако Европа има блага, ветровита и дождлива зима, слабата побарувачка и силното производство од обновливи извори би можеле да донесат значително олеснување, особено ако цените на гасот продолжат да паѓаат.

„Пред нас е болен и тежок зимски период“, изјави Каспијан Конран, економист во „Баринга“. „Сметките за енергија значително ќе пораснат зимава, но не очекуваме ништо слично на нивоата од периодот на војната во Украина.“