Струјата станува новото тесно грло на индустријата за ВИ

Наглиот раст на побарувачката за капацитети за ВИ (вештачка интелигенција) удри во ѕидот на електроенергетската мрежа. Додека серверите за ВИ се испорачуваат за неколку месеци, рокот за приклучување нова трафостаница денес надминува три години. Клучните фактори што им овозможуваат на центрите за податоци да функционираат се електричната мрежа, системите за ладење и мрежната опрема што поврзува илјадници графички процесори во еден систем. Тој слој со децении беше невидлив и предвидлив, сè додека побарувачката за ВИ не почна да расте побрзо отколку што енергетската мрежа може да одговори.

Како инфраструктурата стана првото тесно грло на индустријата за ВИ

До пред неколку години проектантите на центрите за податоци тргнуваа од претпоставката дека електроенергетската мрежа лесно ќе го следи растот на побарувачката, бидејќи класичните сервери трошеа предвидливо, умерено количество електрична енергија. Наглиот развој на ВИ ја урна таа претпоставка. Денешните сервери за ВИ трошат и до десет пати повеќе енергија од генерацијата од пред само неколку години, па првпат се случува хардверот да биде подготвен пред воопшто да се изгради инфраструктурата што го напојува. Трафостаница не се нарачува како сервер, таа се проектира, се произведува и се приклучува на мрежата со години, чекор по чекор, низ процес на добивање дозволи и изведување работи на терен што не можат да се забрзаат ниту со најголем буџет. Според извештајот на компанијата „Сајтлајн клајмат“ (Sightline Climate) од април 2026 година, меѓу 30 и 50 отсто од големите центри за податоци за ВИ планирани за отворање годинава ќе бидат одложени или откажани, додека рокот за испорака на трансформатори сега надминува 160 недели, односно повеќе од три години.

„Мајкрософт“ одговори радикално на тој проблем - потпиша дваесетгодишен договор за откуп на целата електрична енергија од повторно активираниот нуклеарен реактор „Три Мајл Ајленд“ во Пенсилванија, наместо да чека ред за приклучување на јавната мрежа. Кога ниту најголемата технолошка компанија во светот не верува дека мрежата ќе биде подготвена навреме, јасно е дека проблемот е структурен.

Bloomberg

Токму затоа инвеститорите денес поинаку ги вреднуваат инфраструктурните компании отколку пред две години. Порано таквите компании беа стабилен, но бавен дел од портфолиото - денес се меѓу оние што можат брзо да понудат решение токму за овој проблем, па пазарната вредност на „Вертив“ (Vertiv Holdings Co.) во првата половина од 2026 година порасна за повеќе од 85 отсто, иако компанијата кон крајот на јули загуби дел од тој раст по послабиот квартален извештај, што е потсетник дека ниту инфраструктурните компании не се имуни на вообичаените пазарни ризици. За директор што денес планира сопствен центар за податоци, тоа значи дека мора да нарача трафостаница уште пред воопшто да потпише договор за серверите, а не потоа.

 

Регионот фаќа приклучок

Државниот центар за податоци во Крагуевац, со 14 мегавати, е еден од ретките вакви проекти во Европа што остануваат во државна сопственост - Србија и Полска се единствените две земји со ваков модел. Проширувањето на енергетскиот капацитет на 56 мегавати се планира заедно со проширувањето на самиот центар за податоци, во рамките на истата институција што управува и со едното и со другото. Хрватска оди по друг пат, привлекувајќи го приватниот проект „Пантеон“ (Pantheon) кај Топуско, вреден 50 милијарди евра, или нешто помалку од половина од вкупниот БДП на Хрватска, но информатичарот Марко Ракар предупредува дека таков центар при целосно оптоварување би можел да троши околу 40 отсто од сегашната потрошувачка на електрична енергија на целата земја - истото прашање што го натера „Мајкрософт“ да гради сопствена електроцентрала наместо да чека на туѓата мрежа.

Слично како во нафтениот сектор, индустријата за ВИ создава огромен синџир на доставувачи надвор од технолошката индустрија - од градежништво и индустриско ладење до локални изведувачи на електроенергетски работи. Директор што денес бара партнер за изградба на центар за податоци сè почесто тропа на вратите на локалните електроенергетски компании, а не само на доставувачите на сервери. Тоа е промена што ретко се споменува кога се зборува за трката во ВИ, но која веќе ги менува деловните планови на компаниите надвор од самата технолошка индустрија.