Што кога роботите ќе влезат во македонските болници, домови, улици?

Уште малку и ќе ни се оствари „Терминатор“. Ова неодамна го слушнав во еден сосема обичен разговор за вештачката интелигенција, во насока дека веќе гледаме роботи што трчаат, разговараат, носат товар и учат од луѓето. Она што Џејмс Камерон во 1984 година го претвори во една од најпознатите дистописки приказни во популарната култура, четири децении подоцна добива малку поинаква актуелност.

Пред повеќе од четири децении „Терминатор“ го претвори стравот од машините во една од најпрепознатливите дистописки приказни во популарната култура. Во неа Скајнет, систем за вештачка интелигенција создаден од луѓето, станува самосвесен, а обидот на човекот да го исклучи го претвора човештвото во негов непријател.

Во 2026 година нема Скајнет, нема армија терминатори и машините не го преземаат светот. Но има нешто што пред четириесетина години главно му припаѓаше на филмското платно, а тоа е фактот дека денешната вештачка интелигенција почна да добива физичко тело.

Роботите повеќе не се само механички раце затворени зад заштитните огради во фабриките. Денешните хуманоидни машини трчаат, носат товар, сортираат производи, учат движења од луѓето и работат покрај нив. Други влегуваат во болници и домови за стари лица, разговараат со луѓето, ги потсетуваат да земат лекови, реагираат на нивното движење и се обидуваат да им прават друштво.

Тој свет веќе не е далеку од нас. На 29 август во Шабац, Србија, во фабриката „Минт метал партс Мајур“, кинеската „Минт груп“ и технолошката компанија „Аџибот“ го означија почетокот на сериското производство на хуманоидни роботи. Развојната агенција на Србија го претстави погонот како прва база за сериско производство на хуманоидни роботи во Европа. Првата фаза од инвестицијата е вредна 20 милиони евра, а во следната е планиран индустриски парк за роботика во Инџија. Вкупната планирана инвестиција достигнува 200 милиони евра, а по завршувањето на проектот капацитетот треба да достигне до 20.000 хуманоидни роботи и роботски кучиња годишно, наменети за европскиот и светскиот пазар.

Според самата „Минт груп“, роботите што ќе се произведуваат во Србија имаат системи за перцепција преку повеќе видови сензори, вклучувајќи ги и сензорите во прстите за прецизно контролирање на силата и фаќањето предмети. Компанијата наведува дека ВИ им овозможува да се приспособуваат на сложени средини и да учат, а нивната прва практична примена ја гледа во индустријата, односно за товарање и истоварање, пренесување материјали и инспекција, особено кај ризични и повторливи задачи. Тоа е важна разлика од спектакуларните видеа со хуманоиди што трчаат и танцуваат.

Depositphotos

Во Германија роботот веќе разговара со жители на старечки домови

Во Германија, пак, технологијата добива сосема друга улога. Таму веќе се тестира како човек реагира кога машина почнува да разговара со него, да го препознава и да му прави друштво.

Меѓународната федерација за роботика во август годинава објави студија на случај за роботот Навел, кој од крајот на 2023 година се тестира во два дома за стари лица на „Евангелише Хајмштифтунг“ - Хаус им Визенгрунд во Алберсхаузен и Сениоренцентрум Рајнауер Тор во Манхајм. Станува збор за една од најголемите непрофитни организации за грижа во Германија, а пилот-проектот го следи нејзиниот Институт за иновации, грижа и стареење. Истражувањето претходно добило и позитивно мислење од независна етичка комисија.

Задачата на роботот Навел е социјална интеракција со пациентите. Тој препознава лица, глас и движења, реагира на нив, може да запомни луѓе и делови од претходните разговори, да разговара за секојдневни теми, да кажува шеги и стихови и да ги поттикнува жителите на комуникација. Во рамките на проектот се следи како постарите лица го прифаќаат роботот, дали сакаат да комуницираат со него, во кои ситуации им е корисен и кои се ограничувањата на ваквата технологија.

Ова е еден од главните примери како роботиката директно влегува во социјалниот аспект на живеењето. Машината не е задолжена исклучиво за повторлива физичка работа туку влегува и во простор што досега му припаѓаше речиси исклучиво на човекот - разговорот, вниманието и друштвото.

Depositphotos

Барселона испрати 600 роботи меѓу постарите луѓе, Словенија ги внесува роботите во болничките аптеки

Уште поголем експеримент веќе се одвива и во Барселона. Ројтерс во февруари годинава објави репортажа за програма поддржана од властите во која 600 роботи се распоредени во приватни домови и центри за грижа. Проектот е финансиран со 3,8 милиони евра од европските средства за закрепнување, а е насочен особено кон постари лица, меѓу кои и луѓе во раните фази на когнитивно опаѓање.

Роботите се произведени од американската „Мисти роботикс“, а во Европа ги дистрибуира каталонската компанија „Груп Салто“. Тие ги следат дневните рутини на корисниците, ги потсетуваат кога треба да земат лекови или да станат, имаат содржини за забава, можат да танцуваат, а преку камерите можат да воспостават и врска со социјален работник во итен случај.

Поради реалниот проблем што покажува дека речиси два милиона постари луѓе во Шпанија живеат сами, роботиката се нуди како дополнителна алатка против изолацијата и како поддршка на системот за грижа, кој истовремено се соочува со стареење на населението и недостиг од работници.

Словенечкото Министерство за здравство објави проект вреден речиси 12 милиони евра за воведување роботизирани системи за подготовка, складирање и распределба на лекови во осум јавни здравствени установи. Во проектот се вклучени универзитетските клинички центри во Љубљана и Марибор, болниците во Целје, Ново Место, Мурска Собота, Нова Горица и Словењ Градец, како и Онколошкиот институт во Љубљана.

Тука роботизацијата има многу конкретна задача. Автоматизираните системи треба да ги преземат рутинските операции во болничките аптеки, да ја подобрат точноста при распределбата на лековите, да ги следат нивната автентичност и резервите, да овозможат издавање лекови и надвор од работното време на аптеката и да го намалат ризикот од грешки. Министерството посебно ја издвојува и побезбедната подготовка на цитостатските лекови што се користат во хемотерапијата.

Што им недостига на роботите за да бидат совршени

За тоа како роботиката сѐ побрзо ја напушта строго контролираната фабричка средина и се приближува до човекот - прво до неговото работно место, а потоа до болницата, домот и секојдневните навики, „Блумберг Адрија“ разговараше со професор Петре Ламески, декан на Факултетот за информатички науки и компјутерско инженерство (ФИНКИ), и со доцент д-р Симона Домазетовска Марковска од Машинскиот факултет во Скопје.

Ламески смета дека суштинската промена со поврзувањето на ВИ и роботиката е едноставна, но огромна - машината веќе може физички да дејствува во просторот околу нас. Развојот на ВИ сега им овозможува на роботите да излезат од границите на фабриките и да работат во домови, на улица и меѓу луѓе, каде што околината повеќе не може однапред целосно да се предвиди.

„Најголемата промена е што роботот може да направи нешто во просторот околу нас. Може да се движи, да подигне предмет или да работи покрај човек. Ако погрешно ја процени ситуацијата, може да повреди некого или да направи штета. Роботи што сами извршуваат зададени задачи постојат одамна. Досега најчесто работеа во фабрики или во однапред уреден и добро познат простор. Развојот на вештачката интелигенција им отвора можност да работат и во домови, на улица и меѓу луѓе. Таму не е сè предвидливо“, вели Ламески.

Токму непредвидливоста на реалната средина е една од главните пречки меѓу она што денес го гледаме на демонстрациите на хуманоидни роботи и нивното сигурно секојдневно функционирање. Домазетовска Марковска предупредува дека робот што трча, одржува рамнотежа или успешно извршува однапред подготвена задача сè уште не значи дека технологијата е подготвена со иста сигурност да го прави тоа меѓу луѓе.

„Демонстрациите се важен показател за напредокот, но не треба да се поистоветуваат со целосна технолошка зрелост. Денес хуманоидните роботи можат да трчаат, да одржуваат рамнотежа, да препознаваат предмети и да извршуваат сè посложени задачи. Сепак, постои јаз меѓу способноста да се изведе одредена задача и можноста таа да се извршува сигурно, повторливо и во непредвидлива реална средина“, вели Домазетовска Марковска.

Во реални услови, додава таа, постојано се менуваат осветлувањето, површините и положбата на предметите, а дополнителна неизвесност внесува човекот, чие движење не може да се сведе на однапред зададена траекторија. Како пример го посочува Самитот за хуманоиди во Токио во 2026 година, каде што современите роботи покажаа значителен напредок во движењето и одржувањето рамнотежа, но и ограничувања кај попрецизните практични задачи.

Depositphotos

Роботот мора да го „прочита“ човекот

Излегувањето од фабриката бара роботот не само да ја препознава околината туку и да го следи човекот, да го разбере неговото движење и за дел од секундата да приспособи што ќе направи следно.

Според Домазетовска Марковска, тоа е еден од клучните предизвици на физичката ВИ. Системот мора истовремено да ги обработува информациите од сензорите и компјутерскиот вид, да го препознава движењето, да ја предвидува траекторијата и да управува со роботот во реално време.

„Роботот не треба само да го идентификува човекот туку врз основа на неговото движење и контекстот да процени што би можел да направи во следниот момент. Доколку човекот направи неочекувано движење, системот мора во многу краток временски интервал да ја процени промената и да реагира на начин што ќе ја зачува безбедноста. За човекот ваквото предвидување изгледа едноставно, но кога е во прашање роботот, станува збор за сложен процес“, објаснува таа.

Односот притоа мора да функционира во двете насоки. Роботот треба да го предвидува однесувањето на човекот, но и човекот мора да може да разбере што ќе направи машината.

„Токму таа предвидливост е важна за безбедна интеракција и за создавање доверба. Иднината ќе зависи од развојот на роботи што умеат да го предвидуваат човековото однесување, но истовремено и самите да се однесуваат на јасен и предвидлив начин“, додава Домазетовска Марковска.

Ламески истата опасност ја објаснува со многу едноставна ситуација - човек ненадејно му го пресекува патот на роботот. Машината зависи од камерите и другите сензори, а ако тие навреме не ја забележат пречката или системот погрешно ги протолкува податоците, следува погрешна реакција.

„Можеме да поставиме граници за тоа што роботот смее да прави и да му овозможиме на човекот да го запре. Сепак, не можеме однапред да ја предвидиме секоја ситуација во која ќе се најде. Затоа роботот треба да има ограничувања што ја намалуваат опасноста. Да се движи побавно во близина на луѓе и да може брзо да запре. Несреќи се можни, но целта е тие да бидат поретки и со помали последици“, вели Ламески.

Грешката повеќе не останува на екранот

Токму физичката последица ја прави безбедноста многу посложена отколку кај ВИ што функционира само како софтвер. Домазетовска Марковска нагласува дека безбедноста не може да се додаде откако системот ќе биде направен, туку мора да биде дел од самиот робот.

„Кога автономниот робот дејствува во непосредна близина на човек, секоја одлука се реализира преку физичко дејство, па затоа системот мора да располага со повеќеслојни механизми што овозможуваат навремено препознавање на ризикот, ограничување на опасното дејство и преминување во предвидлива безбедна состојба кога околностите ќе излезат од очекуваниот размер“, вели таа.

Безбедноста затоа не смее да зависи од една камера, еден сензор или од претпоставката дека алгоритамот секогаш правилно ќе ја разбере ситуацијата. Механичката конструкција, сензорите, управувањето и алгоритмите мора да функционираат како целина, така што една грешка да не се претвори автоматски во опасно физичко движење.

Ламески гледа реална опасност и на друго место - во грешките во програмата и намерната злоупотреба на системот.

„Токму таквите грешки и злоупотреби повеќе ме загрижуваат од сценариото во кое роботот сам ќе одлучи да ги промени правилата по кои работи. Кога велиме дека роботот ‘учи’, најчесто мислиме дека учи подобро да извршува некоја задача, на пример посигурно да фати предмет. Затоа се потребни внимателно тестирање, јасни правила и можност човек да интервенира“, вели тој.

Помошник или замена за човекот

Ламески посочува дека пошироката употреба на роботите во болниците, домовите и грижата за постари лица ќе влијае и врз начинот на кој луѓето комуницираат и се грижат едни за други. Тој очекува дека роботите со текот на времето ќе станат вообичаен дел од животот, слично како што денес ги користиме мобилните телефони. Нивната вредност ја гледа пред сè во преземањето повторлива, напорна работа што одзема време. Ако робот пренесува материјали во болница, медицинскиот персонал може тоа време да им го посвети на пациентите.

Проблем може да настане ако присуството на роботот стане причина за помалку разговори, посети и непосредна грижа за постарите лица.

„Проблемот почнува ако поради тоа што има робот, луѓето поретко доаѓаат, разговараат или се грижат едни за други. Ако семејството поретко посетува постар човек затоа што ‘има робот што му прави друштво’, тогаш се губи нешто важно. И кај компјутерите и интернетот постои опасност технологијата да го потисне директниот разговор. Границата меѓу корисната помош од роботите и потиснувањето на човечкиот контакт, според мене, е таму каде што роботот станува причина за помалку човечко присуство и внимание“, вели Ламески.

Токму тука примерите од германските старечки домови и од Барселона добиваат друга тежина. Роботот може да потсетува на лекови, да помогне во секојдневна задача и да обезбеди некаква форма на комуникација за човек што живее сам. Но Ламески прави јасна разлика меѓу помош и човечка близина.

„На некои постари луѓе роботот може да им го олесни секојдневието, а разговорот со него донекаде да го намали чувството на осаменост. Но тоа не ја дава истата блискост како разговор со човек што ги познава и се грижи за нив. Сè повеќе луѓе имаат потреба од нега, а нема доволно луѓе што можат да ја обезбедат. Затоа роботите ги гледам како дополнителна помош. Можат да бидат корисни кога нема кој да помогне, но не треба да станат причина семејството или негувателите да бидат помалку присутни“, вели тој.

Depositphotos

Филмската претстава за машина што станува свесна и се свртува против својот создавач останува далеку од она што денешната роботика реално може да го направи. За Ламески, многу пореални се опасностите што не бараат никаква „побуна на машините“.

„Филмската слика за роботи што по сопствена волја се здружуваат против луѓето не треба да ја мешаме со реалните ризици од оваа технологија. Контролата можеме да ја изгубиме поради грешка во програмата, намерна злоупотреба или премногу одлуки препуштени на машината. За да настане опасност, не е потребна ‘побуна на роботите’, туку доволно е човекот да не може навреме да ја спречи штетната постапка“, вели Ламески.

Особено чувствителни стануваат ситуациите во кои одлуката на автономниот систем може да влијае врз човечки живот. Ламески ги посочува автономните дронови и возила што веќе се користат на бојното поле, но истиот принцип го проширува и на здравството, правосудството и безбедноста.

„За мене, тоа е реалниот проблем. Машината да донесе одлука што може да чини човечки живот, а човекот да нема можност навреме да ја провери или запре. Важно е човекот да има вистинска можност да одлучува и да интервенира“, вели тој.

Фабриката е направена за роботот, домот не е

Според Домазетовска Марковска, роботите засега многу полесно го наоѓаат своето место во фабриките отколку во болниците и домовите за стари лица, бидејќи индустриската средина е контролирана и предвидлива, за разлика од просторот во кој непосредно се движат и престојуваат луѓе.

„Можеби наједноставно кажано: фабриката е проектирана за роботот, додека домот, болницата или улицата не се проектирани за него. Токму затоа, вистинскиот технолошки напредок ќе се мери со способноста роботот сигурно и безбедно да функционира и тогаш кога средината не ги следи претпоставките според кои бил развиен“, вели Домазетовска Марковска.

Развојот оди и кон роботи што нема само да повторуваат една однапред програмирана операција. Тие веќе можат да учат од човечки инструкции и демонстрации, но Домазетовска Марковска посочува дека голема пречка останува пренесувањето на наученото во нова ситуација.

Роботот што видел како човек извршува одредена задача треба да ја препознае нејзината суштина, да го примени наученото врз друг предмет или во поинаква средина и самостојно да го приспособи однесувањето ако условите се сменат. Големите мултимодални модели го олеснуваат поврзувањето на сликата, јазичните инструкции и планирањето, но физичкото извршување бара многу поголема прецизност и безбедност.

Паралелно со способностите на роботите ќе мора да се развиваат и правилата. Ламески ја споредува идната регулација со автомобилите: машината што се движи меѓу луѓе мора однапред да ги исполни безбедносните услови, а мора да биде определено и каде смее да работи, што смее самостојно да одлучува и кога човекот задолжително се вклучува.

„Ако роботот направи штета, треба да биде јасно кој одговара: сопственикот, продавачот или производителот. И приватноста е важна. Ако роботот има камера или микрофон, треба да знаеме што снима, кој има пристап до снимките и за што ги користи. А кога од некоја одлука зависи човечки живот, човек мора да може навреме да ја преиспита таа одлука и, ако е потребно, да го запре роботот“, вели Ламески.

Четири децении по „Терминатор“, машината веќе може да стане работник и помошник, а технологијата се обидува да ја направи и соговорник. Човечката близина, грижата и одговорноста, сепак, остануваат нешта што не се мерат со тоа колку добро роботот научил да го имитира човекот.