Доаѓа времето на стогодишници во регионот и Европа, но и на главоболки

Французинката Жан Луиз Калмент (Jeanne Louise Calment) која починала во 1997 година на 122 години и 164 дена се смета дека е најдолговечната личност во светот за која постојат пишани докази. Како што е пренесено во Гинисовата книга на рекорди и повеќе други релеванти извори таа била родена во 1875 година, околу 14 години пред изградбата на Ајфеловата кула и околу 15 години пред појавата на филмовите. Годината по нејзиното раѓање, Толстој ја објавил „Ана Каренина“, а Александар Греам Бел го патентирал телефонот. 

Жан живеела мирен, но невидено долг живот. Нејзиниот брак со богатиот далечен роднина, Фернанд Никола Калмент во 1896 година и овозможил да не мора да работи за да преживее. Тоа можеби играло улога во нејзината извонредна долговечност: таа била слободна да плива, да игра тенис, да вози велосипед, што придонело да има одлично здравје. Со текот на времето, оние околу неа починале - вклучувајќи го и нејзиниот сопруг (на 73-годишна возраст), нејзината ќерка Ивон (која починала од пневмонија во 1934 година), па дури и нејзиниот внук, Фредерик (кој починал во сообраќајна несреќа во 1963 година). 

Бидејќи таа немала наследници, во 1965 година, адвокатот по име Андре-Франсоа Рафреј склучил договор со Жан, според кој тој се нафатил да ѝ плаќал 2.500 франци секој месец сè додека не почине, а за возврат требало да го наследи нејзиниот стан. Тогаш, тоа изгледало како добра зделка за 47-годишниот Рафреј со оглед на тоа што, Жан во тоа време имала 90 години. На крајот Жан го надживеала и него. Тој починал триесет години подоцна, а неговото семејство продолжило со плаќањата. До моментот на нејзината смрт, тие ѝ платиле на Жан повеќе од двојно поголема вредност од нејзиниот стан. 

Жан сѐ уште недостижна, но конкуренцијата се зголемува 

Приказна на Жан Калмент е вистинско чудо со оглед на тоа што во минатото да се помине границата од сто години старост било повеќе од реткост, барем според достапните статистички податоци. Меѓутоа, во изминативе децении има континуирано зголемување на старосната граница на населението во светот, вклучително и во Европа и регионот Адрија и зачестена појава на лица кои прославуваат стогодишен роденден (стогодишници), но и таканаречени полу-супер стогодишници (на возраст од 105-109 години) и супер стогодишници (на возраст од над 110 години). Имено, според Меѓународната база на податоци за долговечност, во која се води евиденција од 10 поголеми европски земји, САД, Канада и Јапонија заклучно со 2025 година се регистрирани 23.681 лица на возраст од 105 до 109 години и 1.372 лица постари од 110 години.

Depositphotos

Според анализата на истражувачкиот центар „Пју“ (Pew research center) во која се цитираат проценки на Обединетите нации, светот бил дом на речиси половина милион стогодишници (луѓе на возраст од 100 години и постари) во 2015 година, што е за четири пати повеќе отколку во 1990 година. Се очекува овој раст да се забрза односно проекциите сугерираат дека ќе има 3,7 милиони стогодишници низ целиот свет во 2050 година.  

„Иако стогодишниците сочинуваат мал дел од постарата популација во светот, нивниот процент расте. Во 1990 година имало 2,9 стогодишници на секои 10.000 лица на возраст од 65 години и постари низ целиот свет. Тој процент пораснал на 7,4 до 2015 година и се предвидува да се зголеми на 23,6 до 2050 година“, наведуваат од истражувачкиот центар.  

Каква е состојбата во регионот Адрија? 

Официјалните податоци покажуваат дека во регионот Адрија има значителен број на лица кои ја поминуваат границата од 100 години, како и дека драстично расте бројот на лица кои доживуваат длабока старост. Имено, според податоците на Словенечкиот статистички завод во оваа земја годинава имало 388 лица на 100 или повеќе години од кои 64 биле мажи, а 324 биле жени. Во пописот од 2021 година, во Македонија биле евидентирани 51 лице на 100 или повеќе години, а од нив 18 биле мажи, а 33 биле жени. Според пописот во Хрватска од 2021 година, во оваа земја имало 3.679 лица на возраст од 95 години или повеќе и дури 21.019 лица на возраст од 90 до 94 години. Според Републичкиот завод за статистика на Србија, пописот од 2022 година покажал дека во оваа земја имало 117.651 лице на возраст од 85 години или повеќе, а според податоците на Федералниот завод за статистика на Босна и Херцеговина, пописот од 2013 година покажал дека таму има 15.692 лица на вораст од 85 години или повеќе.     

Подобрувањето на социо-економските услови, напредокот во здравствената заштита и зголемување на квалитетот на живеење се причина за поместување на старосната граница односно зголемување на долговечноста на населението и во земјите од регионот Адрија и во Европа. Според прелиминарните податоци од 2024 година, очекуваниот животен век при раѓање во ЕУ изнесувал 81,7 години, што е зголемување од 0,3 години во споредба со 2023 година, соопшти неодамна „Евростат“. Во 15 земји, меѓу кои и Словенија (82,3), очекуваниот животен век го надминал просекот на ЕУ, а највисокиот животен век е забележан во Италија и Шведска (и двете 84,1 години) и Шпанија (84,0 години). Спротивно на тоа, најнискиот животен век е забележан во Бугарија (75,9 години), Романија (76,6 години) и Латвија (76,7 години).  

Проекциите на Обединентите Нации исто така предвидуваат продолжување на животниот век во Европа и земјите од регионот.  

 

 

 

Зголемен број на многу стари лица 

Проекциите на Евростат покажуваат дека стареењето на населението ќе продолжи во сите земји-членки на ЕУ, а слични се прогнозите и за земјите од регинот Адрија. Се предвидува дека населението на ЕУ ќе биде помало во 2100 година отколку што било во 2022 година, а неговата структура ќе биде сè постара, со значително намалување на бројот и уделот на лицата во работоспособна возраст. Процесот на стареење може да се истакне преку зголемениот број на многу стари лица, при што постарото население е самото во процес на стареење. Всушност, најновите проекции покажуваат дека коефициентите на зависност од возраста веројатно ќе продолжат да се зголемуваат, истакнувајќи ги предизвиците за јавните расходи во однос на пензиите, здравствената заштита и трошоците за долгорочна нега. 

Имено, според податоците на Евростат, процентот на населението на ЕУ на возраст од 80 години и повеќе изнесувало 6,1 проценти во 2022 година и се предвидува да достигне 15,3 проценти до 2100 година (+9,2 п.п.).  

„Проекциите на Евростат покажуваат дека за сите 30 европски земји, учеството на вкупното население на возраст од 80 години и повеќе ќе биде поголемо од 13 проценти до 2100 година. Меѓу земјите-членки на ЕУ, овој удел ќе се движи од 13,3 проценти во Кипар до 17,4 проценти во Италија“, наведуваат од Евростат.  

Постојат 18 земји-членки на ЕУ за кои проекциите покажуваат дека учеството на многу старите лица во вкупното население ќе се зголеми помеѓу 2022 и 2100 година за повеќе од просекот на ЕУ (9,2 п.п.), со најголеми зголемувања што се очекуваат во Ирска (+12,8 п.п.) и Малта (+12,5 п.п.). За разлика од тоа, најмало зголемување се предвидува за Германија (+6,6 п.п.). 

Помалку деца, повеќе предизвици 

Евростат предвидува дека помеѓу 2022 и 2035 година учеството на децата (0-14 години) во вкупното население на ЕУ ќе се намали со скромна стапка, од 15 проценти на 13,6 проценти (-1,4 п.п.). Потоа, учеството ќе остане стабилно на 13,6 проценти до околу 2050 година, по што ќе се намали дополнително на 13,3 проценти за да остане околу ова ниво до крајот на векот. Во периодот од 2022 до 2035 година, се предвидува дека учеството на децата (0-14 години) во вкупното население ќе се намали во сите земји-членки на ЕУ, освен во Германија, за која се предвидува тесно зголемување од +0,3 п.п. (до 14,2 проценти во 2035 година) и Данска, за која се предвидува дека ќе остане на исто ниво како во 2022 година.

Се предвидува дека учеството на населението на работоспособна возраст ќе се намали во сите земји-членки на ЕУ помеѓу 2022 и 2100 година. Во 2022 година, населението на работоспособна возраст во ЕУ (15-64 години) сочинуваше речиси две третини (63,9 проценти) од вкупното население. Овој удел ќе се намалува континуирано, до 56,6 проценти до 2060 година, по што ќе следи пауза,  , а потоа понатамошно намалување до 54,4 до 2100 година (-9,5 п.п.).  

„Во периодот 2022-2100 година, се предвидува дека уделот на работоспособното население во вкупното население ќе се намали во сите 30 европски земји опфатени со проекциите“, наведуваат од Евростат.  

Најголемо намалување на уделот на работоспособното население е проектирано за Малта и Луксембург (и двете -14,7 п.п.), Шпанија (-12,3 п.п.), Литванија (-12,2 п.п.) и Словачка (-12,0 п.п.), додека најмало намалување е проектирано за Шведска (-6,7 п.п.), Франција и Чешка (и двете -7,5 п.п.). 

Спротивно на тоа, се предвидува дека процентот на постари лица (на возраст од 65 години и повеќе) во вкупното население да се зголеми во сите 30 европски земји во периодот од 2022 до 2100 година. На ниво на ЕУ, се предвидува дека овој процент ќе се зголеми од 21,1 проценти на 32,5 проценти (+11,4 п.п.), додека на ниво на земја, опсегот на зголемување е проектиран помеѓу +8,5 п.п. во Португалија (од 23,7 на 32,2 проценти) и +17,9 п.п. во Ирска (од 15 на 32,9 проценти). Проекциите за населението на Евростат покажуваат дека помеѓу 2022 и 2100 година, учеството на постарите лица во вкупното население ќе се зголеми за најмалку +10,0 п.п. во сите земји-членки на ЕУ, освен во Португалија, Германија, Чешка и Грција. 

Генерациска зависност 

Намалувањето на бројот на лица на работоспособна возраст и растечкиот број на постари лица ќе го одредат развојот на коефициентот на генерациска зависност. На ниво на ЕУ, се предвидува дека коефициентот на зависност ќе се зголеми од 33 проценти во 2022 година на 59,7 проценти до 2100 година (+26,7 п.п.).  

„Поголемиот дел од овој раст ќе се одвива со брзо темпо во периодот од 2022 до 2060 година, кога се предвидува да достигне 53 проценти (+20 п.п.), а потоа бавен пораст на 59,7 проценти до 2100 година“, посочуваат од Евростат.  

Меѓу земјите-членки на ЕУ, највисок коефициент на зависност од старост во 2100 година е проектиран за Малта (68,2 проценти), Литванија (66,2 проценти) и Италија (65,7 проценти), додека најнизок е проектиран за Чешка (54,1проценти) и Шведска (54,8 проценти). 

Веќе во 2050 година, проекциите покажуваат дека ќе има помалку од две лица на работоспособна возраст за секое постаро лице во ЕУ. 

Комбинираниот ефект од малку намалениот број на деца, намалувањето на населението на работоспособна возраст и континуирано растечкиот број на постари лица е резултат на значително зголемување на вкупниот коефициент на зависност според возраста. Меѓу европските земји-членки на ЕУ, 23 имале повеќе од 50 издржувани лица на секои 100 лица на работоспособна возраст во 2022 година. До 2100 година, се предвидува дека сите земји-членки на ЕУ ќе имаат повеќе од 77 издржувани лица на 100 лица на работоспособна возраст.