Вечно млади во бесконечноста – (сè уште) не

Колку е подолга младоста толку е подолг животот и сè е посовршено – од изгледот, работата, животот, па до децата. Вака би можела да се опише опсесијата на современите луѓе, кои како да заборавиле како изгледа човечката природа: да се роди, да се живее и, порано или подоцна, да се умре. Бидејќи, колку и да е тешко да се прифати тоа, не можеме да живееме вечно. Не можеме да бидеме млади или здрави засекогаш, а не можеме и не треба да бидеме совршени. Сепак, луѓето како да заборавиле на сето ова и во последно време решиле да му се спротивстават на сè што е човечко и да ја користат целата можна технологија за да постигнат совршен и бесконечен живот. Што има лошо во тоа? Тешко е да се одговори едноставно на ова прашање, но на поедноставен начин би можеле да кажеме – сè. Иако од една страна е сосема природно и пожелно да напредуваме, да откриваме болести и лекови и да користиме технологии за развој, прашањето за долговечноста во последниве години отиде толку далеку што очајно сакаме да го продолжиме и да го направиме совршен не само сопствениот живот туку и животот на тие што сè уште не се ни родени. Сето ова отвора голем број прашања - од етиката, преку управувањето со технологијата, до класните разлики и можното создавање биолошки супериорна елита.

Индустрија за долговечност

Терминот долговечност (англ. longevity) поедноставено значи продолжување на животниот век со подобрено здравје. Целта на поддржувачите е да го забават стареењето и да спречат болести преку генетиката и начинот на живот, а за постигнување на целта им помагаат напредокот во науката и медицинската технологија, иновативните третмани против стареење, како што се инфузии NAD+, терапија со матични клетки, хипербарични комори и персонализирана нутригенетика. Има сè повеќе клиники што се занимаваат со долговечност, дури и во нашиот регион, а од тоа се разви индустрија проценета на околу 600 милијарди долари. Се очекува до 2030 година таа да достигне вредност од 2,7 билиони долари, со годишен раст помеѓу седум и 12 проценти, во зависност од секторот. Колкав е потенцијалот на оваа индустрија покажува и фактот дека таа привлекува некои од најмоќните имиња во денешниот свет. На пример, Џеф Безос го поддржа стартапот „Алтос лабс“ (Altos Labs), кој истражува клеточно подмладување, додека „Калико лабс“ (Calico Labs) на „Гугл“ (Google) се занимава со болести поврзани со стареењето користејќи вештачка интелигенција (ВИ) и молекуларна биологија.

Патем, човечкиот живот веќе значително се зголеми. Според „Статиста“ (Statista), очекуваниот животен век на глобално ниво значително се зголемил од средината на 1900-тите, од приближно 46 на 73,2 години до 2023 година. Се верува дека до крајот на векот очекуваниот животен век ќе достигне 82 години. Но, желбата за подолг, поквалитетен живот е стара колку и човештвото, па затоа не е необично што таа постои и денес. Сепак, сега сè повеќе се поставува прашањето не само како да се живее подолго туку и кој ќе има можност да живее подолго.

 

Создавање елита

Дури и во богатите земји, основната здравствена заштита понекогаш е недостапна за луѓето со пониски приходи, па затоа не е изненадувачки што долговечноста е поврзана со загриженост дека новите третмани и пронајдоци ќе бидат достапни само за многу богатите. Елита што има пристап до подобри технологии постои и денес, а со понатамошниот развој на долговечноста, нееднаквоста може само да се продлабочи.

„Мислите за подобрување на здравјето на луѓето го придружуваат нашиот вид и се дури и одговорни за воспоставувањето некои науки, како што е медицината. Се сомневам дека луѓето некогаш ќе престанат да размислуваат како да го подобрат квалитетот на својот живот во однос на здравјето. Сепак, техниките што ги користиме стануваат понапредни и често ги спроведуваме без размислување. Прашањата за штетните последици од овој вид напредок имаат смисла ако тие ги намалуваат и другите ризици, како што е намалувањето на бројот на глобални пандемии или генетски болести. Подобрувањето на здравјето за продолжување на животот мора да носи со себе императив за одржливост, бидејќи во спротивно резултира со продлабочување на социјалните нееднаквости, создава повеќе ‘инкубатори’ за пандемии, наметнува зависност од технологии што го подобруваат здравјето и слично“, вели во разговор за „Блумберг Адрија“ д-р Марко Кос од Отсекот за филозофија на Филозофскиот факултет на Универзитетот во Загреб.

 Д-р Марко Кос Bloomberg Businessweek Adria

 

Во контекст на елитизмот, нееднаквоста и оддалечувањето од човечкото – во фигуративна, морална смисла, загрижувачки е што се нормализира идејата дека продолжувањето на животот е индивидуална обврска. Индустријата за долговечност исто така испраќа порака дека долгиот живот е прашање на личен избор и со тоа ја менува општествената перцепција за стареењето од природен процес во личен неуспех. Дали тие што, на пример, се жртви на одредени болести се помалку достојни луѓе? Дали се помалку способни? Експертите предупредуваат дека тоа создава опасен притисок врз луѓето да станат одговорни не само за својот животен стил туку и за сопствената биологија, генетика и темпо на стареење, што дополнително ги стигматизира старите и болните. Исто така, постојат претходно споменатиот финансиски аспект и фактот дека концептот на долговечност создава здравствена аристократија. 

„Имплементацијата на која било техника доаѓа со прашањето за нејзината достапност - можеме да замислиме сценарија во кои различните општества нема да имаат ист пристап до сите технологии. Кога зборуваме за медицинска технологија, не треба да бараме примери во сценарија од иднината, доволно е да се погледнат состојбата во одредени африкански земји и пристапот до лекови за маларија или за лекување сида, како и нивните цени. Парадоксално, тие се поевтини на Запад отколку на други места. Елитната медицина достапна само за богатите веќе постои и е многу успешна на глобалниот пазар, па не гледам причина зошто тоа би се променило со доаѓањето на новите технологии, кои уште повеќе исклучуваат“, истакнува Кос.

Со тоа се согласува и Ивана Кершиќ, магистерка по молекуларна биологија, која исто така нагласува дека класниот јаз во медицината е очигледен веќе долго време.

Ивана Кершиќ Bloomberg Businessweek Adria

 

„Технологијата за долговечност, според мене, само го турка овој јаз до екстремност, а фасцинантен пример е американскиот претприемач Брајан Џонсон, кој, според неговите зборови, спроведува експеримент за долговечност. Тој го нарекува проектот ‘Блупринт’ (Blueprint), при што води исклучително рестриктивен начин на живот во однос на исхраната и физичките навики, користејќи стотици додатоци во исхраната и физикална терапија, како и трансфузии на ‘свежа крв’ од својот син за цели против стареење и продолжување на животниот век. Тој инвестира огромни суми пари во проектот, но веќе почна и да заработува пари - со продажба на суплементи“, објаснува Кершиќ.

Етички дилеми

Но, во врска со концептот на долговечноста се поврзуваат повеќе важни прашања, а кои се клучните биоетички дилеми околу развојот на оваа индустрија? 

„За да се одговори на ова, потребно е да се дефинира како би се ‘продолжил’ животот: биолошки или дигитално. Имено, постои биомедицински тренд, каде што фокусот е на продолжување на животот преку научни откритија во биомедицинската област применети во медицинската практика. Од друга страна, со развојот на технологиите за ВИ, се враќа познатиот научнофантастичен/киберпанк-концепт на ‘дигитална свест’ или ‘дигитални двојници’ (doppelganger), каде што не е потребно да се зачува телото на една личност, туку животот се продолжува со постоењето на личноста во дигитална форма. И двата тренда носат свои специфични етички дилеми, но на крајот отвораат исти прашања за смислата на животот, суштината на човештвото и социјалните последици од продолжувањето на животот“, истакнува Кершиќ.

Кос го наведува примерот на шведскиот филозоф и теоретичар за трансхуманизам Ник Бостром, кој во своите трудови истакнува неколку потенцијални тешкотии: управување со ресурси, прашања за личноста и идентитетот, како и постхуманизам.

„Ако ги сумираме овие три дебати, може да ги илустрираме клучните тешкотии во поедноставени примери. Кога се осврнуваме на човечката историја, гледаме дека човештвото ноторно лошо управува со достапните ресурси. Медицинските процедури што го продолжуваат човечкиот живот, како и можноста за пристап до овој вид терапија, сигурно би го прошириле јазот помеѓу богатите и сиромашните, потенцијално создавајќи богата елита од долговечни господари. Но секоја техника на крајот го наоѓа својот пат до општата популација, иако можеби во малку полоша изведба. Ако замислиме сценарио во кое сиромашните маси успешно го продолжуваат својот живот на ‘само’ 125 години, мора да се запрашаме што би значело тоа за нашата планета и за нашиот вид“, објаснува Кос.

 

Кога станува збор за прашањата за личноста и идентитетот, Кос нагласува дека нив мора да ги гледаме во контекст на нашето индивидуално постоење и тешкотиите што ги носи нашето секојдневие, почнувајќи од поедноставните.

„Ако секој од нас во четириесеттите години не размислува и не се смета себеси за иста личност каква што бил во дваесеттите години, што би значело тоа за суштество што живее повеќе од сто, можеби дури и двесте години? Дури и ако тој живот од сто или двесте години е во совршено физичко здравје, секако треба да се запрашаме и за емоционалното здравје, човечкото постоење не е кревко само поради острината на нашите коски. Постхуманизмот, како последна точка од оваа дискусија, ни отвора многу прашања, а како клучно можеме да го издвоиме она што прашува за тоа кога човекот повеќе не е човек или кога станува постчовек. Не е ли, барем во однос на некои други видови, една од детерминантите на човечкиот вид релативно краткиот животен век? Со други зборови, фактот дека можеме да бидеме болни, дека можеме да страдаме или дека сме свесни за сопствената смртност секако влијае на нашата дефиниција за човештвото“, вели Кос.

Па, каде е тогаш линијата меѓу посакуваниот напредок и транзицијата кон потенцијално опасен напредок? Кершиќ вели дека границата не е лесно да се дефинира, но верува дека потенцијалната опасност се јавува кога генските варијанти и фенотипови без негативни последици за развојот и здравјето на поединецот, кои се дел од природната разновидност во човечката популација, почнуваат да се модифицираат и отстрануваат од популацијата во замена за нешто „подобро“.

„Тоа ‘подобро’ е речиси невозможно да се дефинира или, поточно, дефиницијата би зависела од околината на поединецот (социоекономска, биолошка, културна), а секогаш ќе постои некое ново ‘подобро’“, објаснува Кершиќ.

Уредување ембриони

Целата приказна за долговечноста неодамна доби сосема нова димензија поради инвестициите на милијардери во стартапи што се занимаваат со генетско модифицирање ембриони. Една таква компанија е „Превентив“ (Preventive), која, според информациите на нејзината интернет-страница, досега собрала речиси 30 милиони американски долари од приватни инвеститори. Според странските медиуми, вклучувајќи го и „Економист“ (The Economist), меѓу инвеститорите се имиња како што се Брајан Армстронг, извршен директор на „Коинбејс“ (Coinbase), и Оливер Мулхерин, софтверски инженер и партнер на Сем Алтман, директор на „Опен еј-ај“ (OpenAI).

Depositphotos

 

Според информациите на официјалната интернет-страница на компанијата, овој американски стартап е посветен на модифицирање човечки ембриони со помош на CRISPR, алатка за уредување гени. На веб-страницата се наведува дека тие се занимаваат со превенција од болести пред раѓањето. „Ние сме посветени на ригорозни истражувања за превенција од болести пред раѓањето. Нашата мисија е да утврдиме дали најновата генерација на технологии за уредување гени може да се користи безбедно и одговорно за да се коригираат катастрофалните генетски состојби за идните деца. Доколку се докаже дека е безбедно, веруваме дека превентивното уредување гени може да биде една од најважните здравствени технологии на векот“, се наведува во објава на официјалната интернет-страница на компанијата, потпишана од основачот Лукас Харингтон. Во објавата исто така,се изразува жалење што повеќето научници и регулатори, кои се најдобро опремени за евалуација на овие технологии, досега ја избегнуваа оваа контроверзна област.

„Нашата цел е едноставна: преку ригорозна претклиничка работа да утврдиме дали превентивното уредување на гените може да се развие безбедно за да ги поштеди семејствата од сериозни болести. Дури и ако нашето истражување покаже дека тоа не може да се направи безбедно, тој заклучок е еднакво вреден за научната заедница и општеството“, се наведува во објавата. Исто така, се проценува дека уредувањето на ембрионите во иднина би можело да чини околу 5.000 долари.

Но ова не е единствената компанија што работи во оваа област. „Превентив“ е третиот американски стартап што во 2025 година објави дека истражува технологија за уредување гени. Првата е „Бутстрап бајо“ (Bootstrap Bio) со седиште во Калифорнија, која наводно бара почетно финансирање и е заинтересирана за подобрување на интелигенцијата. Тие уште во првата реченица на нивната веб-страница јасно ставаат до знаење на што работат: „Генетиката не треба да биде лотарија“. Дополнително, тие на страницата објаснуваат дека не е фер што некои се раѓаат со наследени предности, а други не, и дека нивната цел е да им дадат можност на што е можно повеќе луѓе да ги изберат своите гени за себе и за своите потомци, наместо едноставно да ја прифатат наследената генетска нееднаквост. Нивната цел е да ги подобрат посакуваните особини што можат да се пренесат на идните генерации.

Слично размислува и тимот зад „Менхетн џеномикс“ (Manhattan Genomics), кој е исто така во фаза на основање. „Предолго време наследените генетски болести се третираа како судбина“, се истакнува на интернет-страницата на овој стартап.

Патем, приказната за генетски модифицираните деца започнува со кинескиот научник Хе Џианкуи, кој во 2018 година објави дека ги создал првите такви бебиња во светот. Но неговиот непромислен и нелегален чин би можел да падне во втор план, особено затоа што новите, претходно спомнати стартапи имаат поддршка од милијардери од Силициумската Долина.

Контроверзно прашање

Токму прашањето за „уредување неродени деца“ станува едно од најконтроверзните во медицината. Многу прашања во оваа област сè уште се отворени, како на пример дали е навистина можно да се направат промени дизајнирани да го намалат ризикот од една болест без да се зголеми ризикот од друга. Покрај тоа, тука е и прашањето за „дизајнерските бебиња“. На пример, Харингтон тврди дека „Превентив“ ќе се фокусира само на сериозни болести, но тенка е линијата помеѓу корекција на мутација, воведување заштитни генски варијанти против рак или деменција и промени насочени кон подобрување на изгледот или интелигенцијата. Бидејќи како што напредува технологијата, обликувањето на иднината на видот за многумина станува неодоливо.

На пример, „Гардијан“ (The Guardian) минатата година пишуваше за американски стартап што нуди да им помогне на богатите парови да ги тестираат своите ембриони за IQ. Калифорнискиот стартап „Хелиоспект џеномикс“ (Heliospect Genomics) им нуди на богатите парови да ги скенираат своите ембриони за IQ, а тајните видеа, собрани од британската организација „Хоуп нот хејт“ (Hope Not Hate), откриваат дека раководителите на компанијата отворено се фалат дека нивниот метод на генетски скрининг може да го зголеми IQ на нивното идно дете за повеќе од шест поени. Секако, компанијата им го нуди сето ова на богати родители што се подложуваат на медицински потпомогната репродукција (MAO) по наводна цена од 50.000 долари за скрининг на сто ембриони.

Depositphotos

 

Што е најголемиот проблем со ваквите практики на одредени компании? Еден од најголемите проблеми е тоа што ја нормализира идејата за „супериорна“ и „инфериорна“ генетика. Тоа дополнително го зајакнува верувањето дека нееднаквоста произлегува од биологијата, а не од социјалните причини. Таквите практики би можеле да отворат врата за нов вид селекција, со оглед на тоа што некои лаборатории веќе ја истражуваат можноста за избор на посакувани особини кај ембрионите, како што се отпорност, интелигенција, па дури и естетски карактеристики.

Критичарите предупредуваат дека таквиот развој води до создавање две популации: една што е генетски оптимизирана и друга што не е. Сето ова, исто така, го отвора патот за конкуренција меѓу родителите. Ако подобрите ембриони можат да ги зголемат шансите за академски успех или здравје, притисокот за да се постигне тоа би можел да стане огромен.

Некои исто така веруваат дека сето ова би можело да доведе до создавање ембриони во индустриски количества од кои би се избирале елитни примероци, додека во иднина понудата би можела да се прошири на типови личности, што би можело да биде особено опасно.

„Генетското уредување ембриони, или организми воопшто, ни е познато веќе подолго време. Оваа дискусија беше јавно објавена во 1980-тите, со големо ветување дека ќе го промени нашето секојдневие на подобро, како и со тврдења дека ќе ги нахрани Азија и Африка, ќе ги укине сиромаштијата и нееднаквоста и слично. Што, секако, не е случај. Секое технолошко ветување доаѓа со технолошко предавство. Не можеме целосно да претпоставиме какви ќе бидат сите негативни последици од примената на оваа технологија, но легалноста на дејствувањето со ‘одложени последици’ нè учи дека имплементацијата на која било технологија носи со себе последици што не можеме да ги предвидиме во овој момент поради недостатоците во нашата научна методологија, како и фактот дека можеби нема преседан за последиците во нашата позната историја. Грубо кажано, можеме да издвоиме стандардни приговори на оваа дебата, како што се прашањето за дизајнирани бебиња и еугеника, наследно уредување гени и спонтани мутации надвор од целта што произлегуваат од техники што сè уште не се усовршени“, вели Кос.

Тој додава дека можеме да замислиме иднина во која развојот на овие технологии резултирал со создавање биолошка елита, но еднакво се можни и спротивни сценарија. Кершиќ наведува дека, слично на прашањето за елитната медицина, јазот меѓу елитата веќе постои. „Тие што можат да си го дозволат тоа, ги приспособуваат своите деца на совршенство уште од рана возраст, со приватни градинки, тутори, часови и училишта, воннаставни активности, приватно здравство, материјални услови за растење... Ова само би отворило можност дека покрај еколошката, тие имаат и елитна ‘биолошка’ заднина што би се читала уште подиректно“, нагласува Кершиќ.

„Тука не зборуваме само за уредување на гените воопшто, туку и за уредување на наследните гени, што во сегашната општествена клима на ‘популарни трендови’ и други произволни практики генерирани од социјалните мрежи е многу опасно. Уредувањето на наследните гени, без согласност на идните генерации, може да резултира со губење одредени генетски карактеристики од општеството од произволни причини, како и да резултира со неочекувани нови генетски болести. Од друга страна, останува отворено прашањето за модифицирање на когнитивните и емоционалните особини и нивното влијание врз поширокото општество“, вели Кос.

Технолошки моќници

Дополнителен аларм во ситуацијата е што целиот овој напредок се случува во рацете на најбогатата технолошка елита од САД. Според мислењето на Кершиќ, развојот на претходно споменатите стартапи воопшто не треба да се дозволи, особено во сегашната економска состојба во светот. Таа нагласува дека препуштањето на генетското уредување на ембрионите на приватни компании не само што е опасно туку е и неодговорно.

„Ако се водиме според постојните примери, со оглед на фактот дека сè уште не постои законска рамка што соодветно би ги заштитила корисниците на овие технологии, на пример американската компанија ‘Секнд сајт’ (Second Sight) произведе ретинални импланти како ‘Аргус 2’ (Argus II), кои го вратија поголемиот дел или речиси целиот вид кај пациенти со тешки форми на ретинитис пигментоза. По години финансиски проблеми, кои се влошија за време на пандемијата на ковид-19, компанијата престана да ги поддржува уредите во 2020 година, предизвикувајќи некои пациенти повторно да го изгубат видот, а многу други да бидат во опасност да го изгубат. Дури со спојувањето на ‘Секнд сајт’ со ‘Нано пресижн медикал’ (Nano Precision Medical) во 2023 година, со обврска за техничка поддршка за ‘Аргус 1’ (Argus I) и ‘Аргус 2’, ситуацијата се стабилизира, но се поставува прашањето што ако компанијата повторно има финансиски проблеми. Што ако, поради ново спојување, промена на менаџментот или нешто друго, поддршката повторно престане? Кој потоа ќе се грижи за корисниците на уредите?“, истакнува Кершиќ.

Кос додава дека политичката ситуација што го промовира глобалниот капитализам им дозволила на приватните компании и нивните богати покровители да бидат единствената инстанца што влијае врз изборот на тоа кои технологии ќе се развиваат.

„Зборуваме за потребата од демократизација и можноста за создавање заеднички цели на ниво на општество, наспроти каприциозните инвестиции на богатите поединци. Во контекст на пошироката етичка дебата, се чини дека прашањето е превртено наопаку. Не зборуваме за практики што се создаваат затоа што отелотворуваат пожелно општествено однесување со мнозински консензус, туку за поединци што дефинираат ‘општествено пожелно’ со својата финансиска моќ. Моралните принципи не можат да се ‘произведат’ врз основа на вредностите на компаниите и нивните интереси“, вели Кос.

Дали ни треба сè што можеме?

Во сето ова, вреди да се додаде дека не значи дека понатамошен напредок кај луѓето, медицината и технологијата се непожелни. Напротив, токму желбата за подобро е таа што отсекогаш нè туркала напред. Но можеби е време да се запрашаме зошто и за кого точно навистина го сакаме овој напредок? Бидејќи додека некои лекови остануваат неоткриени, а некои луѓе се гладни, технологијата насочена кон долговечност дејствува како каприц на најбогатите одново да бидат најдобри. Наместо да создаваме подобро општество, моментално сме на патот кон создавање снобовска, биолошки супериорна класа. Па, можеби е време да се прашаме дали смееме и дали треба да правиме сè што можеме.