Втора кариера: храброст, пазар или нужност?

Кога на 59-годишна возраст останал без работа по речиси три децении поминати во голем корпоративен систем, Драган не размислувал за „нов почеток“. Го загрижувало само како да ја задржи кредитната способност и да му објасни на семејството дека компанијата во која го поминал најголемиот дел од работниот век повеќе нема место за него. Денес е сопственик на агенција за продажба на недвижности и вели дека заработува повеќе од порано. Тој додава дека токму искуствата стекнати во текот на претходната кариера, широката мрежа на контакти и развиените преговарачки вештини значително му го олесниле преминувањето во нова дејност и станале негов највреден капитал.

Ваквите пресврти некогаш претставуваа исклучок, а денес станаа речиси очекуван дел од деловниот пат и поширок образец на пазарот на трудот. Додека едни ги напуштаат корпорациите и се насочуваат кон занаети, велнес или мали бизниси во потрага по автономија и смисла, други се соочуваат со промена по отказ, преструктурирање или исчезнување цели сектори. Меѓу овие две крајности се развива нова економија на трудот во која идејата за една професија за цел живот полека исчезнува.

Нов почеток без резервен план  

Според извештајот на Линкдин (LinkedIn) за промените на пазарот на трудот (Work Change Report 2025), вработените денес поминуваат низ значително повеќе транзиции отколку претходните генерации, што ги менува идејата и концептот на линеарна кариера. Се проценува и дека до крајот на деценијата околу две третини од вештините што денес се користат во работата или значително ќе се променат или ќе застарат под влијание на технологијата и автоматизацијата. До сличен заклучок доаѓа и Светскиот економски форум. Фокусот, како што наведуваат, се префрла од создавањето нови работни места за способноста на работната сила да се пренасочи кон нив преку преквалификација, дополнителна обука и брзо приспособување. 

За Весна Јовановиќ одлуката да ја напушти речиси четврт век долгата кариера во медиумите не произлегла од лична желба, туку од притисокот на околностите и, практично, прекуноќ. Згаснувањето на магазинот во кој работела било пресудно, како што вели, за нејзиниот ненадеен деловен пресврт, без простор да направи каква било отстапница или план. „Новинарството беше и остана мојата најголема љубов, но издаваштвото уште тогаш покажуваше знаци на задушување и пропаѓање. Единственото нешто што го знаев во тој момент беше дека сакам да се занимавам со нешто сосема поинакво“, се присетува таа.

Со мала заштеда се запишала во училиште за мануелна терапија и масажа, решена да започне ново поглавје, „да излезе од системот и да си подари слобода“. Промената на дејноста, сепак, не поминала без предизвици. Најголемиот, како што наведува, бил градењето сосема нов професионален идентитет и мрежа на клиенти, за што биле потребни време, трпение и упорност. На прашањето како од денешна перспектива, како сопственичка на студио за масажа и холистичка нега, гледа на овој свој чекор, таа вели: „Најкратко, како на ослободување“.

Годините не се пречка за промена 

Враќањето во улогата на почетник во позрела фаза од кариерата често е поголем предизвик од самото стекнување нови знаења и вештини. По години поминати во дејности во кои изградиле углед, контакти и чувство на стручност, за многу луѓе пресвртот подразбира откажување од стекнатиот статус и влегување во зона на неизвесност. Поради тоа, често се претпоставува дека постарите генерации потешко се приспособуваат на промените од помладите колеги.

Depositphotos

Според регрутерката и психолог Тијана Бонџулиќ, во основата на тие претпоставки не лежи недостигот од способност или подготвеност за промена, туку различниот контекст во кој различни генерации професионално созревале. Луѓето што денес зад себе имаат долг работен стаж ги граделе своите деловни профили во период кога стабилноста, лојалноста кон компанијата и останувањето на едно работно место претставувале широко прифатен образец за успех. „Промената на професијата во таков систем не беше нешто што се подразбираше, ниту се доживуваше како посакуван чекор. Од друга страна, помладите генерации пораснаа со идејата дека работата не е нужно нешто што го избираме еднаш за цел живот, туку нешто што може да се менува заедно со нас. Затоа промените им изгледаат поприродно отколку на некој што две или три децении градел кариера во исто опкружување“, вели Бонџулиќ.

Дополнително, соговорничката предупредува дека би било погрешно да се заклучи дека годините сами по себе се пречка за нова деловна етапа. Напротив, таа во својата практика сè почесто среќава токму професионалци од постарите генерации што размислуваат за промена на дејноста. „Нив ги мотивира идејата дека никогаш не е доцна за промена, особено во фазата кога појасно препознаваат што сакаат, но и на какви компромиси повеќе не се подготвени“, истакнува таа.

Таквите чекори најчесто не подразбираат отфрлање на претходното искуство, туку негово пренесување во ново опкружување. Лидерството, управувањето со тимови, преговарањето, стратешкото размислување и комуникациските вештини често остануваат еднакво вредни ресурси без оглед на индустријата или позицијата.

Кога успехот престанува да биде доволен  

За некои од кадрите со богато искуство, одлуката да ја напуштат успешната кариера доаѓа во момент кога ги преиспитуваат личните приоритети, односот кон работата и начинот на кој сакаат да го поминат остатокот од работниот век. Таков пат избрала и Стела Карл Ќосиќ, која по две децении поминати на раководни позиции во стопанството одлучила да го напушти корпоративниот свет и да се испроба во областа на обучувањето.

Гледано однадвор, малку нешта укажувале на потребата од толку радикална промена. Позицијата генерален директор на една од најпознатите домашни фабрики за кондиторски производи претставувала врв на нејзината дваесетгодишна кариера. „Мојот професионален живот во тој момент изгледаше идеално, но моето лично доживување беше значително поинакво“, вели таа. Имено, промената на сопственичката структура донела нови предизвици, со помалку креативност и повеќе стрес, поради што заклучила дека тоа повеќе не е средина во која сака да остане.

Исто како Весна и Драган, ниту Стела немала однапред осмислен план. По заминувањето од корпорацијата единствено знаела дека прво сака да се одмори, а потоа да размисли со што би сакала да се занимава во иднина. „Имав заштеда, но и нешто многу поважно - охрабрувањето од сопругот и целото семејство, како и неограничено време да размислувам што сакам понатаму. Знам дека повеќето го немаат тој луксуз на поддршка и отсуство на притисок дека нешто мора да направат.“

Иако заминувањето било доброволно, транзицијата не поминала без тешкотии. Најголем предизвик биле првите месеци по напуштањето на светот што со години бил нејзино секојдневие. „По 20 години такво темпо, необично е кога ќе застанете. Имаше и криза на идентитетот и соочување со неизвесноста - можеш сè, но не знаеш што сакаш и од каде да почнеш.“

Новата професија барала и нови знаења. Клучна била едукацијата за обука во Лондон, по која следувале голем број други програми и специјализации, а процесот на учење не е завршен ниту денес. Во моментов ја посетува програмата „Обликување на сопствениот живот“ (Designing Your Life) на Универзитетот „Стенфорд“, која се занимава токму со осмислено обликување на деловниот и приватниот живот, а покрај индивидуалната работа со клиенти, води и групни развојни програми за компании.

Колку чини нова работна шанса

Во последните неколку години, паралелно со растот на бројот на оние што размислуваат за промена на професијата, расте и пазарот за преквалификација. Од ИТ-академии, преку едукации за психотерапија, велнес и дигитален маркетинг, па до курсеви за различни занаети, цела индустрија се заснова на идејата дека професионалниот идентитет денес може повторно да се изгради во речиси секоја животна фаза.

Сепак, искуствата на соговорниците покажуваат дека транзицијата ретко подразбира само една дополнителна обука или сертификат. За Весна почетната инвестиција изнесувала околу 1.500 евра за основната едногодишна програма за обука, по што следувале дополнителни специјализации. „Но тоа беше само почеток. Секое натамошно усовршување, неопходно доколку сакате да напредувате и да обезбедите врвна услуга, бара дополнителен труд и пари“, вели таа, наведувајќи дека одредени пократки курсеви во велнес-сегментот чинат меѓу 300 и 500 евра.

Слично искуство има и Стела, која проценува дека во дополнително образование низ годините вложила колку во „еден навистина добар автомобил“, истакнувајќи дека на почетокот речиси сè што заработувала вложувала во нови програми, сертификати и стекнување нови знаења.

Кај Драган најголемиот трошок не била самата обука, туку периодот на градење на новиот бизнис. „Многумина пресметуваат колку ќе ги чини курсот или лиценцата, а ретко кој пресметува колку чини времето додека новиот бизнис не почне да носи стабилен приход. Токму тоа е и аспектот за кој најмалку се зборува кога новиот деловен почеток се претставува како инспиративна приказна за личен развој“, вели тој.

Благодарение на големиот број онлајн и офлајн програми, знаењето денес е подостапно од кога било порано, но тоа не значи дека патот до успешна промена на кариерата станал поедноставен. Како што предупредува Бонџулиќ, меѓу кандидатите често постои уверување дека одредени дејности претставуваат сигурна зона и дека е доволно да се заврши обука за промената автоматски да биде успешна. „Во практика, тоа најчесто не е така. Пазарот може да прифати нови луѓе, но не неограничено и не еднакво во секој момент. Кај професии како обучување, дигитален маркетинг или психотерапија често се занемарува колку време е потребно за да се изградат искуство, репутација и јасна вредност што ја носи човекот.“ Како што додава, не е доволно некоја дејност да биде популарна, туку „важно е да постои пресек меѓу она што го бара пазарот, она во што човекот може да биде добар и она со што долгорочно сака да се занимава“.

Вистинската цена на промената 

Иако до новите професии стигнале од различни причини и во различни околности, Весна, Стела и Драган денес ги поврзува истиот заклучок: патот до нова кариера ретко е праволиниски, а уште поретко е без ризик. Зад идејата за самостојност и претприемаштво речиси секогаш стои посложена реалност што подразбира поголема одговорност, вложувања, откажувања, периоди на несигурност и подготвеност деловниот кредибилитет повторно да се изгради. Затоа, на луѓето што размислуваат за промена на професијата, регрутерката Тијана Бонџулиќ им советува да не тргнуваат од прашањето што моментално се бара на пазарот, туку најпрво да ги согледаат сопствените ресурси и мотиви.

„Важно е да се запрашаат кои ’преносливи’ вештини веќе ги имаат, што се подготвени да учат во следните неколку години и дали можат да си го замислат секојдневието на таа работа, а не само нејзината идеализирана верзија.“ Како што додава, честа грешка е кариерата да се менува бегајќи од нешто наместо движејќи се кон нешто. „Дури кога ќе ни стане јасно што навистина ни недостига во улогата што моментално ја извршуваме, изборот на нов професионален пат може да стане порационален и долгорочно одржлив.“