Ви треба плус приход? Кои професии имаат најголем потенцијал за дополнителна работа

Иако регистрираната стапка на невработеност во Македонија и во регионот се намалува, поседувањето една работа и стабилна плата повеќе не гарантира финансиска сигурност. Во време кога инфлацијата и непредвидливите економски шокови стануваат вообичаени, а вештачката интелигенција фундаментално ја менува вредноста на вештините на пазарот на трудот, сè повеќе работници се свртуваат или барем размислуваат за дополнителни извори на приход.

Разговаравме со Ловро Рогуљ, економист специјализиран за пазарот на трудот, за тоа дали дополнителната работа (познати англиски термин усвоен насекаде е: side hustle) стана нов стандард, кои вештини се највредни денес и кој ја носи одговорноста за приспособување на работната сила во ерата на вештачката интелигенција.

Дополнителна работа: Од амбиции до нужност

Прашањето дали една плата е доволна за финансиска сигурност е сè порелевантно. Според Ловро Рогуљ, потребата од дополнителен извор на приход расте бидејќи една плата, иако може да обезбеди сигурност, „понекогаш води до одредена зависност само од еден извор на приход“. Иако реалните плати кумулативно се зголемија за 20 проценти од 2023 година до денес (што ја побива перцепцијата дека приходите воопшто не го следат растот на цените), економските шокови принудуваат многу граѓани да се приспособат. Затоа, дополнителната работа или „сајд хасл“ станува стратегија за зголемување на отпорноста кон економските неизвесности - сè уште стратегија на мал број луѓе.

Според податоците од платформата „Трејдинг економикс“ (Trading Economics), околу 4,1 процент од вработените во ЕУ имале повеќе од една работа на крајот на 2025 година. Тоа е приближно еден од 25 вработени. За Хрватска, уделот бил само 1,6 проценти, додека на пример тој бил 7,7 проценти во Финска, 6,7 проценти во Естонија, 6,5 проценти во Шведска, 5,1 процент во Германија и 3,4 проценти во Словенија.

Сепак, не сите вработени имаат еднакви можности за генерирање дополнителен приход, а некои занимања и индустрии се посоодветни за генерирање дополнителен приход. Рогуљ истакнува неколку клучни групи:

• Професионални и деловни услуги: Оваа група вклучува консултанти, финансиери, сметководители, специјалисти за маркетинг и човечки ресурси и едукатори. Предноста е што постојното експертско знаење може да се продава на проект, честопати без потреба од голем почетен капитал.

• ИТ и дигитални услуги: Програмирањето, веб-развојот, анализата на податоци, автоматизацијата и имплементацијата на решенија за вештачка интелигенција нудат многу можности. Интересно е што ИКТ-активностите и понатаму се меѓу секторите со натпросечни стапки на слободни работни места во ЕУ.

• Креативни и комуникациски професии: Дизајн, видеопродукција, фотографија, пишување текстови, креирање содржини и управување со социјални медиуми. Податоците од Евростат покажуваат релативно висока незадоволена побарувачка за уметнички, културни и кулинарски професионални занимања.

• Продажба и маркетинг: Фриленсерската продажба, генерирањето потенцијални клиенти и дигиталниот маркетинг постојано растат. Фактот дека менаџерите за продажба, маркетинг и развој имаа највисока стапка на слободни работни места во ЕУ во 2024 година (8,4 проценти) зборува сам за себе.

• Занаети и локални услуги: Градежништво, разни поправки и одржување, угостителство и лични услуги. Иако не се „дигитални споредни активности“, побарувачката е исклучително силна. Во првиот квартал од 2026 година стапката на слободни работни места во ЕУ изнесуваше три проценти во угостителството и сместувањето и 2,8 проценти во градежништвото, наспроти вкупниот просек од 2,1 процент.

Дали дополнителната работа ја зголемува пазарната вредност?

Едно од клучните прашања е дали работодавците го гледаат дополнителното ангажирање на своите вработени како можност или проблем. Рогуљ нагласува дека транспарентната комуникација е клучна за да се избегне судир на интереси или ситуација во која вработениот му станува конкурент на работодавецот. Доколку таа комуникација е успешна, дополнителната работа може значително да ја зголеми пазарната вредност на вработениот.

„Ако некое лице повторува одредени рачни дејства без да научи нови вештини, тоа нема да ја зајакне пазарната вредност“, објаснува Рогуљ. Од друга страна, ако преку работа со клиенти, особено оние од странство, стекне нови препораки и контакти и развие вештини како што се продажба и комуникација, „тогаш таа пазарна вредност се зголемува, а потоа тој има многу повеќе опции во кариерата“..

Вештачката интелигенција како нов арбитер на вредноста: Што знаете или што можете да направите?

Со појавата на вештачката интелигенција, која направи огромен дел од професионалното знаење достапен за сите, пазарната вредност на работниците повеќе не се базира на поседување специфични информации. „Вештачката интелигенција фундаментално го промени пазарот на трудот“, вели Рогуљ. Она што можеме да го направиме со тоа знаење станува поважно од она што го знаеме. Влегуваме во ера во која „самата информација повеќе не е во фокусот, туку нешто повеќе“, односно способноста за толкување, процена на релевантноста и примена на информациите.

Рогуљ исто така го истакнува интересниот парадокс на вештачката интелигенција: вештачката интелигенција истовремено го олеснува започнувањето дополнителен бизнис и ја намалува бариерата за влез во конкуренцијата. Ако денес сметководител, маркетер, консултант или дизајнер може да направи повеќе за помалку време со помош на алатки за вештачка интелигенција, тој полесно може да го продаде своето знаење од страна. Но проблемот е што илјадници негови конкуренти можат да го сторат истото тоа, што дополнително го зголемува притисокот врз пазарот.

Светскиот економски форум проценува дека до 2030 година речиси 40 проценти од вештините потребни за извршување на денешните работни места ќе се променат. Според Рогуљ, аналитичките, комуникациските и продажните вештини ќе добијат најголема вредност. Брзината на адаптирање и стекнување нови компетенции ќе стане одлучувачки фактор за успех. „Секој поединец е толку моќен на пазарот на трудот колку што е подготвен да се приспособи на промените“, заклучува тој.

Конечно, тука е и прашањето за одговорноста за оваа голема транзиција. Глобалните истражувања покажуваат дека, иако повеќето работодавци планираат дополнително да ги обучуваат работниците поради вештачката интелигенција, значителен број од нив очекува и намалување на бројот на вработени поради автоматизацијата. Рогуљ верува дека одговорноста не може да се префрли исклучиво на работниците. Тоа е заедничка задача во која мора да учествуваат „работодавците и работниците и државата и општеството како целина“. Вклучувањето на образовниот систем во следењето на технолошките промени ќе биде еден од најголемите предизвици, но и клуч за успешно приспособување на целиот пазар на трудот на новата реалност.

 

- Целиот разговор погледнете го во видеото.