„Check in“... за регионот Адрија

Каков туристички модел имаат земјите од Адрија регионот?

Според Сашко Граматниковски, декан на Факултетот за туризам на Универзитетот на туризам и менаџмент во Скопје, земјите од регионот сè уште во голема мера користат мешан модел: раст преку број на туристи, но со декларативна ориентација кон одржливост, квалитет и повисока додадена вредност. „Разликата е во зрелоста на системот“, вели тој.

Марко Радиќ, експерт за туризам од Босна и Херцеговина и раководител на Секторот за промоција на туризмот во Туристичката организација на Република Српска (ТОРС) смета дека земјите од регионот Адрија никогаш не биле вистински и пазарно препознатливи како дестинации кои можат да се фалат со обем како Хрватска, Грција или Шпанија.

Влатко Сулев, генерален менаџер на „Балкан прајм турс“, компанија која организира тури низ Македонија и регионот за странски туристи, вели дека во регионот постои единствен модел – индустриски туризам.

„Во голем дел од регионот сè уште доминира логиката на таканаречен „индустриски туризам“ - туризам базиран на бројки, капацитети, кревети, брз обрт и стандардизирана понуда. Тоа е модел кој може да донесе раст, но многу често не создава доволно локална вредност и не ја штити дестинацијата долгорочно“, вели Сулев.

Тројцата соговорници на „Блумберг бизнисвик Адрија“ се едногласни од земјите во регионот Словенија е најнапред. Стратегијата во таа земја точно предвидува по кој пат ќе оди туризмот во следниот период.

Словенија – малку повеќе и многу подобро

Словенечката туристичка организација (СТО) во последната деценија ја гради сликата на Словенија како зелена бутик-дестинација  (Green Boutique Tourism). При тоа, бутик не значи нужно луксуз, туку индивидуализирани доживувања, помали сместувачки капацитети, контакт со локалната средина и повисок квалитет на услугите. Целта на таквиот модел е да се создаде поголема економска корист со помал број посетители и помал притисок врз просторот.

„Моделот на бутик-туризам е во сржта на туристичката стратегија за постигнување поголема додадена вредност“, рече директорката на словенечката туристичка организација, Маја Пак Олај, за време на стручниот собир на Здружението на бутик-сместувања на Словенија што се одржа во април. Таа додаде дека за таков развој, Словенија ги има сите клучни предности – одржливост, автентичност, приказни и квалитетен дизајн.

Генералната директорка на Стопанската комора на Словенија (ГЗС) Весна Нафтигал нагласи дека бутик-туризмот е важен не само од аспект на туристичката политика, туку и за поширокиот економски развој. Според неа, „бутик-туризмот има исклучителен потенцијал – во создавање поголема додадена вредност, во одржлив развој на дестинациите, интернационализација на понудата и јакнење на брендот Словенија“.

Предноста на Словенија доаѓа токму од овој модел кој носи помал еколошки отпечаток, повисок квалитет и поголема вредност за локалната економија, вели професорот Граматниковски.  

„Нејзината стратегија 2022–2028 ја користи логиката ‘малку повеќе и многу подобро’ (a little more and much better“), што значи дека растот не треба да биде само повеќе туристи, туку подобра потрошувачка, подобра просторна распределба и поголема вредност по посетител“, вели тој.

Меѓу петте клучни цели на стратегијата се зголемување на квалитетот, вредноста и целогодишната туристичка понуда, поголемо задоволство на локалното население, вработените во туризмот и гостите, зајакнување на улогата на туризмот како генератор на вредност и одржлив развој, декарбонизација и балансирање на словенечкиот туризам, обезбедување компетентна и ефикасна управувачка структура.

Сепак, претставниците на бутик-сместувањата предупредуваат дека предизвици има. Развојот на сегментот и понатаму главно се темели на иницијативи на поединци, додека системската поддршка заостанува. На состанокот беа посочени клучните предизвици, како што се неусогласена законска рамка, недостигот на регулација, нејасна сегментација и диференцијација на туристичката понуда.

Томи Шпиндлер, продекан за меѓународна соработка на Универзитетот во Марибор, оцени дека Словенија која веќе со години се стреми кон развој на бутик-туризам заснован на поголема додадена вредност, квалитетни доживувања и одржливост делумно е подготвена за тој премин.

„Има силен зелен бренд, богато природно и културно наследство и сè поразвиена понуда од повисок ценовен ранг. Сепак, остануваат предизвици како недостиг на кадар, сезонскиот карактер и раздробеност на понудата“, рече тој.

Србија - туризам со поголема вредност без откажување од квантитетот

Според претставниците на секторот во Србија, земјата никогаш не била дестинација водена од обем и токму затоа преминот може да се направи без големи нарушувања.

„За разлика од приморските земји, домашниот туризам никогаш не бил примарно масовен, па умерениот интензитет на промет во однос на бројот на жители нуди единствена можност понатамошниот развој да се планира одмерено, со што се избегнуваат ризици од преоптоварување на ресурсите, локалната инфраструктура и заедниците,“ наведуваат од Здружението за туризам при Стопанската комора на Србија (СКС).

Тие потсетуваат дека Стратегијата за развој на туризмот на Србија за периодот 2026–2030 година јасно ја препознава потребата за премин кон вредносно ориентиран туризам, ставајќи акцент на квалитетот на туристичкото искуство, одржливоста, поголемата додадена вредност и порамномерниот развој на дестинациите.

„Целосниот премин кон вредносен модел ќе зависи од брзината на надминување на нерамномерната зрелост на производите, каде што здравствениот, руралниот и еко-туризмот допрва треба да го достигнат нивото на развиеност на деловниот и планинскиот туризам. Клучни чекори во наредниот период остануваат воведувањето системски менаџмент на дестинации, стандардизација и дигитализација на понудата во помалите средини, за да се продолжи сегашниот просек на престој од 2,9 дена и максимално да се зголемат економските придобивки за локалните заедници.“

„Има пазар, раст, урбани центри, бањски и планински потенцијал, но преминот кон туризам воден од вредност бара поголема контрола на квалитетот, подобро управување со просторот и посилен фокус на искуства, не само на бројки“, вели професорот Граматниковски според кого Србија е делумно подготвена за премин кон туризам со повисока вредност.

Од Туристичката организација на Србија (ТОС) исто така напоменуваат дека конкурентската предност на земјата не е масовниот туризам, туку автентичноста, разновидноста и можноста на гостите да им се понуди квалитетно и содржајно искуство.

„Тоа особено се гледа преку развојот на гастрономијата и винскиот туризам, ’city break’ понудата, културните рути, бањскиот и велнес туризмот, активниот одмор во природа и манифестациите кои сè повеќе ја позиционираат Србија како дестинација на доживувања,“ оценуваат тие.

 Босна и Херцеговина – автентичност и бесплатни насмевки

Сулев вели дека Босна и Херцеговина има огромен потенцијал во природата, културата, Сараево, Мостар, планините, религиозното и историското наследство, „но се соочува со фрагментирано управување и недоволно систематизиран туристички производ“.

И Радиќ се согласува, Босна и Херцеговина нема единствен и јасно дефиниран модел за развој на туризмот туку стратегии на ниво на ентитети, плански документи и поединечни иницијативи.

„Во пракса, развојот на туризмот во БиХ е комбинација од пазарни иницијативи на приватниот сектор и јавни вложувања во промоција и инфраструктура. Голем дел од растот во последните години дојде благодарение на претприемачи кои препознаа можности во хотелскиот бизнис, руралниот туризам, гастрономијата, авантуристичкиот туризам и организацијата на различни содржини“, вели тој.

Најголемиот предизвик, според него, е тоа што во земјата повеќе се занимаваат со евидентирање на резултатите отколку со управување на развојот.

„Ги броиме доаѓањата и ноќевањата, што е важно, но многу помалку разговараме за тоа каков туризам сакаме за 10 години, какви гости сакаме да привлечеме, колку дестинацијата може да издржи без губење на квалитет и како туризмот да се поврзе со вкупниот развој на локалните заедници“, вели тој.

Инфраструктурата е исто така предизвик во БиХ, без оглед на природните богатства, неопходни се поквалитетни патишта, уредени јавни простори, поголема свест и одговорност кон природните ресурси, дигитална достапност и мобилност, содржини за престој и квалитетна услуга.

„Третиот предизвик е перцепцијата на земјата. Во туризмот емоцијата е посилна од фактите. Иако војната заврши пред повеќе од три децении, на меѓународни саеми и денес прашуваат за безбедноста. Тоа покажува колку перцепцијата може да ја надживее реалноста. Луѓето не патуваат врз основа на статистика, туку врз основа на чувството што го имаат за некоја земја. Затоа еден од најважните задачи на туризмот е менување на перцепцијата – а најдобра алатка за тоа е личното искуство. Кога некој ќе дојде, ќе ги запознае луѓето, ќе го почувствува гостопримството и ќе ја доживее дестинацијата од прва рака, предрасудите исчезнуваат многу побрзо отколку што може да ги промени било која кампања. Туризмот одамна е нашата највредна карта во дипломатијата“, објаснува Радиќ .

И покрај сѐ, тој верува дека БиХ има една голема предност, а тоа е автентичноста која многу европски дестинации се обидуваат да ја создадат со многу пари.

„Имаме зачувана природа, разновидна култура, силен идентитет на локалните заедници, богата гастрономија и луѓе кои често се најголемата вредност на дестинацијата. Не затоа што сме добри угостители, туку затоа што сме добри луѓе. Ретко каде насмевката е бесплатна како кај нас“, вели Радиќ.

Иднината на БиХ е во автентичните искуства, активниот одмор, руралните подрачја, гастрономијата, престојот во природа и помалите дестинации кои можат да понудат она што современиот турист денес сè повеќе го бара – вистинско доживување.  Понудата на БиХ денес е светски тренд, но не е доволно искористена.

„Иако речиси половина од светските патувања завршуваат во Европа, само 7 отсто завршуваат на Балканот, вклучувајќи ги и водечките дестинации како Хрватска и Албанија. Од тој процент, БиХ бележи само 4 отсто. Зад нас е само Македонија. Се надевам дека носителите на одлуки се свесни за тоа, бидејќи е крајно време за промена на курсот“, вели Радиќ.

Македонија не треба да биде земја за милион туристи, без концепт

И Македонија нуди автентично туристичко искуство, вели Сулев. Македонија има можеби најдобар сооднос меѓу потенцијалот и недоволната искористеност, и потребен е  сериозен исчекор од импровизација кон професионален систем.

„Земјата има исклучителна автентичност кога тоа ќе се спореди со географската големина: Охрид, Скопје, вино, гастрономија, планини, манастири, рурален туризам и локални приказни. Но, ние сè уште немаме доволно силен систем. Имаме добри поединечни производи, но немаме доволно силно управување со дестинацијата, јасни стандарди, силен национален бренд, континуирана промоција и доволно инвестиции во квалитетот на искуството“, вели тој.

Според него, најголемата опасност за Македонија е да не научи ништо од туѓите грешки. Најдобар пример може да биде Охрид – градот кој е најсилното туристичко богатство на Македонија, но и простор каде што мора многу внимателно да се балансира помеѓу развојот, урбанизацијата и заштитата.

 „Моето мислење е дека сегашниот модел на вложувања создава и раст и ризик. Раст има, бројките се подобруваат, но прашањето не е само колку туристи доаѓаат. Прашањето е колку трошат, каде трошат, колку останува кај локалната економија, дали се враќаат, дали локалното население има корист и дали просторот останува зачуван. Ако инвестираме само во кревети, ќе добиеме бројки. Ако инвестираме во луѓе, приказни, инфраструктура, стандарди, природа и автентични искуства - ќе добиеме долгорочна вредност“, вели Сулев.

„За мене, иднината на Македонија не е во индустриски туризам и масовност по секоја цена. Ние не сме земја за милиони туристи без концепт. Ние треба да бидеме земја за гости кои ќе платат повеќе затоа што ќе добијат повеќе: искуство, човечност, автентичност, гастрономија, култура, природа и добро организиран производ. Тоа е вистинскиот премин од „volume driven“ кон „value driven“ туризам“, додава тој.

И според професорот Граматниковски Македонија има најнецелосен стратешки модел, а развојот често се движи преку поединечни дестинации, локални иницијативи и приватни инвестиции, наместо преку јасна национална визија.

Последната национална туристичка стратегија беше за периодот 2016–2021, а по нејзиното истекување не е донесен нов национален план за развој или промоција на туризмот. Дури сега Министерството за култура и туризам подготвува нова Стратегија за развој на туризмот за периодот 2027-2032 година.

„Македонија има потенцијал, но не е целосно подготвена. Охрид, Преспа, Дојран, винскиот туризам, планинските региони, гастрономијата и културното наследство можат да поддржат „value driven“ модел. Но без нова стратегија, јасни стандарди, квалитетна инфраструктура и контрола на градењето, преминот останува повеќе желба отколку реален систем“, вели тој.

Премиум понуда во регионот Адрија

Премиум не значи нужно луксуз и не е резервирано само за големите центри. И во Стопанската комора на Србија и во Туристичката организација во земјата сметаат дека поимот премиум понуда во Србија не може да се сведе исклучиво на луксузни хотели и најбогати гости, туку пред сè на висок квалитет на искуството.

Од комората наведуваат дека премиум сегментот подразбира производи и услуги со поголема додадена вредност засновани на квалитет, автентичност и персонализирано искуство.

Во таа насока, соговорниците од ТОС истакнуваат дека премиум понуда може да постои и во хотели од висока категорија, но и во рурален туризам, винариуми, мали семејни објекти, спа и велнес центри или културни и гастрономски тури.

„Преминот кон понуда со поголема вредност бара инвестиции во квалитет, стандарди, кадри и промоција, но токму во тоа лежи голема развојна шанса за локалните заедници и малите туристички претприемачи кои можат да понудат автентичен производ што денешните туристи сè повеќе го бараат.“

Кон премиум понуда најлесно можат да се пренасочат дестинациите и стопанските субјекти кои веќе располагаат со развиена инфраструктура, препознатливи туристички производи и инвестициски капацитети, додаваат од СКС. „Истовремено, дел од премиум сегментот може да биде достапен и за помали локални даватели на услуги преку развој на автентични и специјализирани производи кои не бараат нужно големи инвестиции, туку висок квалитет и единствено искуство за посетителите.“

Луксузен хотел не е доволен за премиум понуда

Според Сулев, премиум понуда во регионот може да биде и чувството дека гостите добиваат нешто што не можат да го купат насекаде: приватна дегустација кај локален производител, ручек со локално семејство, добро структурирана приказна, чиста природа, добро обучен водич, точна организација, сигурност, автентична гастрономија и чувство дека не се само бројка во автобус.

„Во Македонија премиум понудата може да биде мал бутик хотел, винарија, манастирска приказна, прошетка со локален херој, приватен културен настан или добро организирана slow travel програма“, вели тој.

И професорот Граматниковски вели дека премиум понудата е многу повеќе од само луксузен хотел.

„Таа значи автентично, добро организирано, чисто, безбедно и квалитетно искуство за кое туристот е подготвен да плати повеќе. Ваков премин можат да си дозволат дестинации и бизниси кои имаат три услови: квалитетен простор, обучен кадар и способност да создадат искуство, не само ноќевање. Во Македонија тоа најреално можат да го направат Охридскиот регион, винските региони, дел од планинските дестинации и мал број урбани/бутик капацитети. Но премиум туризам не може да се изгради ако околината е преурбанизирана, јавната инфраструктура е слаба, а услугата е нестандардизирана“, објаснува тој.

Доживувањето е премиум понуда

Радиќ вели дека премиум понудата е пред сè прашање на перцепција на гостите и вредноста што ја добиваат за своите пари.

„За некого премиум значи апартман во хотел со пет ѕвезди, приватен трансфер, спа центар и врвна услуга. За друг, пак, премиум е нешто сосема спротивно – престој во недопрена природа, тишина што веќе не може да се најде во големите градови, пешачење низ национален парк, берење лековити билки од кои сами ќе направат чај, вода од планински извор што може да се пие без страв или дегустација на сирење кое се произведува на ист начин со генерации. Затоа секогаш велам дека пред разговор за премиум понуда мора да знаеме кому се обраќаме. Премиум не е универзална категорија - таа зависи од целната група“, вели тој.

Ако зборуваме за премиум сегментот што подразбира луксузни хотели, ексклузивни ресорти, врвна инфраструктура и висок степен на комфор, тогаш лидери во регионот се пред сè брегот на Хрватска или Белград во континенталниот дел на регионот.

„Таму инвестициите се огромни, пазарот е развиен и конкуренцијата силна. Пример се руските туристи, кои традиционално бараат премиум понуда – луксузен сместувачки капацитет, висок степен на услуга, ексклузивни содржини и развиена инфраструктура. БиХ за такви гости практично нема доволно капацитети, па тие во голем број избираат други дестинации“, вели Радиќ.

Но ако под премиум понуда се подразбира она што го гледаме низ призмата на автентичност, искуство и она што денес е сè повеќе барано меѓу туристите со поголема платежна моќ, тогаш БиХ има сериозен потенцијал.

„Современиот турист сè почесто не бара привилегија да доживее нешто недостапно секојдневно, туку вистинско искуство – ден во шума, разговор со локален домаќин, храна произведена неколку метри од масата или начин на живот што не е прилагоден на туристи. За многу гости тоа е премиум доживување“, вели Радиќ.

Словенија се движи кон луксузниот сегмент

Последниве години Словенија се движи кон повисок, односно луксузен сегмент на туризмот. Значително се засили хотелската понуда од повисока категорија преку отворањето на хотелот Grand Plaza во Љубљана во 2022 година со околу 350 соби. Потоа преку проширување на Four Points by Sheraton Ljubljana Mons со над 200 нови соби и InterContinental Ljubljana и хотелот Slon, кој се стреми кон петта ѕвезда.

Во наредните години инвестицискиот бран продолжува со новиот хотел со пет ѕвезди под брендот Eurostars во рамки на проектот Emonika, луксузниот ресорт Vilinia во Терме Олимија. Во Порторож, групата Minor Hotels го презема управувањето со хотелот Palace и планира инвестиција од околу 20 милиони евра за позиционирање во висок луксузен сегмент.

Според Томи Шпиндлер, тековниот инвестициски бран носи и можности и ризици. Од една страна, се вложува во реновирање хотели, пензиски, туристички фарми и кампови, со цел подигнување на квалитетот на инфраструктурата и услугите, што ја зголемува конкурентноста и додадената вредност. Тоа е во согласност со стратегијата која нагласува развој на зелен бутик туризам и насочување кон квалитет наместо масовно зголемување на капацитети.

Но, тој предупредува дека значаен дел од инвестициите претставува и апартманизација – ширење на сместувачки капацитети без јасна стратегија за развој на дестинациите. „Таквите проекти често го зголемуваат бројот на кревети, но не и квалитетот на понудата или потрошувачката на гостите. Последиците можат да бидат поголем притисок врз просторот, раст на цените на недвижности и намалена достапност на станови за локалното население,“ заклучува Шпиндлер.

Апартамани или приказни - во што да се вложува?

„Во регионот постои јасна тензија меѓу две логики. Првата е долгорочна: инвестиции во хотели, бањи, културни локалитети, зелена инфраструктура, дигитализација, кадар и локални производи. Втората е краткорочна: станови, апартмани, брзо издавање, урбанистичко згуснување и продажба на недвижности под туристичка етикета“, вели професор Граматниковски.

Во Македонија, особено во туристички чувствителни простори, ризикот е  „апартманизација“, вели тој. Тоа значи инвестиции во станови и апартмани што носат брз приватен приход, но не мора да создаваат стабилни работни места, повисок квалитет, локални синџири на вредност или заштита на дестинацијата.

Според Сулев, тука доаѓаме до клучното прашање, а тоа е каде одат инвестициите.

„Во дел од регионот гледаме сериозни инвестиции во квалитетни хотели, вински туризам, активен туризам, гастрономија и искуства. Но, гледаме и опасен тренд на ‘апартманизација’ - градење станови и апартмани за брза туристичка рента, без концепт за дестинацијата. Тоа е типичен симптом на индустриски пристап кон туризмот: се гради капацитет, но не секогаш се гради вредност“, вели тој.

На прашањето дали инвестициите во туризмот денес повеќе се насочуваат кон одржливи капацитети или кон апартманскиот сместувачки сектор кој носи брза заработка, од СКС оценуваат дека се присутни двата тренда.

„Тековните инвестициски текови во туризмот укажуваат на паралелен развој на одржливи туристички проекти и инвестиции насочени кон зголемување на сместувачките капацитети, вклучувајќи апартмански сместувачки единици.“

ТОС потврдува дека на пазарот постојат различни модели на вложување, но дека стратешкиот правец на развој сепак е насочен кон одржливи туристички капацитети и подигање на квалитетот на понудата.

„Последниве години се инвестира во хотелски капацитети, бањски и планински центри, туристичка инфраструктура, уредување на дестинации, дигитализација и развој на нови содржини,“ наведуваат тие, додавајќи дека приватниот и апартманскиот сместувачки сектор остануваат важен дел од современиот туристички пазар и дел од променетите навики на патниците.

Според Радиќ, поголемиот дел од инвестициите ја следат логиката на побрз поврат на капиталот отколку на долгорочен развој на туристички производ.

„Инвеститорите полесно и попрофитабилно градат апартмани и брзо го враќаат вложениот капитал, отколку да развиваат посложени содржини кои бараат повеќе време, повеќе вработени и поголеми трошоци. Општините и градовите го поддржуваат тој модел, бидејќи буџетите често се базираат на продажба на земјиште или даноци од недвижности. Проблемот настанува кога апартманите стануваат единствен модел на развој. Креветот е последна алка во синџирот – пред него мора да постојат причина за доаѓање, содржини, искуства, инфраструктура, гастрономија, манифестации и јавни простори што ќе го мотивираат туристот да дојде, да остане подолго и да потроши повеќе“, вели Радиќ.

Како до долгорочна вредност?

Актуелните инвестициски текови укажуваат на настојување туристичкиот раст да се поддржи со долгорочни инфраструктурни и развојни проекти.

„Тековниот модел на вложување во туризмот се карактеризира со значајни инвестиции во сообраќајна, телекомуникациска и туристичка инфраструктура, кои претставуваат основа за долгорочен развој на секторот. Истовремено, растот на инвестиции во хотели од повисоки категории укажува на очекувањата на инвеститорите дека туристичката побарувачка ќе продолжи да расте и во наредниот период,“ велат од СКС.

„Србија моментално има добра позиција да го насочува растот на туризмот плански и одржливо, токму затоа што располага со автентична и разновидна понуда која не го изгубила својот идентитет,“ проценува ТОС.

Според професорот Гаратниковски, Словенија најмногу создава долгорочна вредност, затоа што има јасна стратегија, бренд, зелена ориентација и мерење на квалитетот. Нејзиниот ризик е прекумерен раст во најпопуларните дестинации, но системот е поставен да управува со тој ризик.

„Србија создава раст, но долгорочната вредност ќе зависи од тоа дали инвестициите ќе се насочат кон квалитет, културно наследство, бањски и природен туризам, а не само кон урбани недвижности и краткорочни проекти. Босна и Херцеговина создава силен туристички интерес, но долгорочната вредност зависи од подобра координација, климатска адаптација и професионализација на понудата. Македонија во моментов има повеќе потенцијал отколку систем. Ако инвестициите продолжат главно преку апартмани, непланирано градење и сезонски модел, растот ќе биде краткорочен. Ако се насочат кон бутик сместување, одржливи капацитети, гастрономија, вински туризам, културни рути, локални производи и професионален кадар, тогаш туризмот може да создаде долгорочна вредност“, вели тој.

„Долгорочна вредност не се создава само со повеќе кревети – таа постои само кога туризмот носи подобри услови за живот на локалното население, нови работни места, поголеми приходи за локалните производители и угостители, развој на инфраструктура и зголемена конкурентност на дестинацијата. Затоа моменталниот модел е непотполн. Ако развојот се базира само на раст на капацитети, ќе добиеме краткорочен раст. Ако паралелно вложуваме во квалитет на дестинацијата, автентичност, содржини и управување со просторот, тогаш ќе добиеме долгорочна вредност“, заклучува Радиќ.