Агресивниот економски национализам е многу популарен во Вашингтон. Повиците „Да ја направиме Америка повторно голема“ (англ. MAGA – Make America Great Again) доаѓаат од Белата куќа, а во многу делови од земјата истиот слоган може да се прочита на црвените капи што се сеприсутни. Иако точните контури на оваа програма остануваат нејасни, таа вклучува нагло зголемување на царините во корист на домашните индустрии и чудни неоколонијални шеми што ги вклучуваат Гренланд, Панама и Канада, предлози за владино преземање приватни компании и напори предводени од Вашингтон за обезбедување пристап до суровини. „Да ја направиме Америка повторно голема“ - МАГА се чини дека бара масовна владина интервенција, не само намерна политизација на пазарот туку и личен совет од претседателот за тоа како да се водат одредени компании. („Разговарав со ‘Кока-Кола’ (Coca-Cola) за користење вистински шеќер од трска во ‘кока-колата’ во САД“, напиша американскиот претседател Доналд Трамп во објава на Инстаграм во јули.)
Колку и да се вознемирувачки овие политики за многу набљудувачи, тие не се сосема нови. На пример, земете го протекционизмот: царините и другите видови на увозни бариери се постојана карактеристика на капитализмот низ целата негова историја. Кога Британија се индустријализира во 18 век, земјата донесе голем број закони за да ги избрка поевтините, супериорни индиски текстилни производи од своите продавници. Слично на тоа, кога САД почнаа интензивно да се индустријализираат во 19 век, тоа го правеа зад високи царински „ѕидови“. За да го заменат увозот со домашно производство, протекционизмот го прифатија и новите независни држави во Африка, Блискиот Исток и делови од Азија во последователни бранови на деколонизација од 1940-тите до 1960-тите години.
Ниту државната сопственост на корпорациите не е без преседан. Многу од тешките компании од ерата по Втората светска војна, од француските банки до германски „Фолксваген“ (Volkswagen) и американски „АТ и Т“ (АТ&Т) и неговите авиокомпании, беа или во државна сопственост или силно контролирани од владите. Од крајот на 19 век наваму, напорите за вградување синџири на стоки во рамките на националните или империјалните граници беа исто така вообичаени (ако никогаш порано не сте се сретнале со тоа, „синџир на стоки“ е термин што економистите го користат за да ги скратат различните фази во производството, дистрибуцијата и потрошувачката на одреден материјал). Европската завист кон речиси целосната самоодржливост на Америка беше една од причините за притисокот за освојување поголема територија и нејзино интегрирање во империјалната економија.
Иако економските политики на администрацијата на Трамп ја одразуваат историјата на капитализмот, тие сепак претставуваат остар прекин со последните пет децении на неолиберализмот. Овој економски поредок ја фаворизираше слободната трговија, глобалните синџири на стоки, овозможувајќи капиталот слободно да циркулира низ целиот свет, а наедно го ограничуваше демократското мешање во креирањето економски политики.
Според зборовите на професорот по теологија Харви Кокс, неолиберализмот го создаде „пазарниот бог“. Со текот на времето, неолиберализмот предизвика и огромни нееднаквости и интензивна политичка опозиција, со што ги постави темелите за трампизмот.
МАГА, заштитниот знак на економскиот национализам, е водечкиот проект на отпор кон неолиберализмот. Но, без разлика дали Американците уживаат во овој пресврт на настаните или не, треба да застанеме и да размислиме што се случи последниот пат кога преовладуваа вакви политики - светски војни, најлошата економска криза на 20 век и подем на авторитарните режими низ целиот свет.
Сателитска снимка од 2012 година од вториот најголем рудник за ретки метали во светот во покраината Сечуан, Кина. Трамп сака да ја зголеми домашната понуда на ретки метали и други клучни минерали во САД. Фотографија: DigitalGlobe/Getty Images
Bloomberg Businessweek
За да го разбереме потеклото на тој момент, мора да се вратиме кон крајот на 19 век, време кога низ индустриските центри во светот се градеа огромни челичарници, рудници, железници и хемиски фабрики, потпомогнати од електрификацијата. Цели општества станаа зависни од индустриското производство како за своето богатство, така и за социјалната стабилност и воената моќ, додека загриженоста за достапноста на стоки, работна сила и пазари бараше итни решенија. Се поставија голем број прашања, како што се целта на напредната текстилна индустрија со стотици илјади вработени работници без сигурна достапност на памук, или целта на огромните инвестиции во челичарници без јаглен и железна руда во печките, или прашањата за одржливоста на сè попродуктивните индустрии без загарантирани пазари за пласман на нивните производи.
Сопствениците на капиталот и државниците беа едногласни во заклучокот дека нивните брзо индустријализирани економии имаат потреба од суровини, работници и потрошувачи што не можат со сигурност да ги обезбедат потпирајќи се на постојните пазари, бидејќи тоа би било премногу ризично. Во 1897 година во Германското национално социјално здружение - либерална партија што кратко време остана на политичката сцена - територијалното проширување на Германија се сметаше за неизбежно бидејќи „за живот“ на земјата ѝ беше потребен загарантиран пристап до пченица, нафта, памук и други ресурси. Валтер Ратенау, раководител на германскиот енергетски конгломерат АЕГ (AEG), предупреди дека „брзо се приближува времето кога повеќе нема да има доброволна размена на природни ресурси на пазарите, а жестоко оспоруваните примарни стоки како што се наоѓалиштата на железна руда еден ден ќе вредат повеќе од борбените бродови“.
Сите големи индустриски сили освен Велика Британија ги зголемија трговските бариери. Така, со воведувањето на Мекинлиевата тарифа во 1890 година во САД, Мелиниевата тарифа во 1892 година во Франција и слични закони во Германија и во Италија, беше направен напор да се заштити домашната индустрија од поевтини и подобри производители од други места. До 1913 година просечните царини за произведени стоки увезени во Франција беа приближно 20 проценти, во Италија 18 проценти, во Германија 13 проценти, а во САД зачудувачки 44 проценти. Логиката беше едноставна - колку е позаштитена индустријата на една земја, толку е попросперитетна државата.
Владите и бизнис-лидерите исто така веруваа дека суровините треба што повеќе да се набавуваат од домашни извори. Меѓутоа, кога домашните резерви станаа оскудни, колонијалната експанзија се сметаше за решение, не само за стоките туку и за зголемен пристап до работна сила и пазари. Француски колонијален бирократ напиша од Дакар: „(За) да ги ослободиме нашите индустрии од опасниот јарем на странските сили, се свртуваме кон нашите колонии“.
Извршниот директор на „Енвидија“ (Nvidia), Јенсен Хуанг (десно), во Белата куќа со претседателот Доналд Трамп на 30 април. Во август „Енвидија“ и АМД (AMD) се согласија да им платат на САД 15 проценти од нивните приходи од продажба на кинески чипови за вештачка интелигенција. Фотографија: im Watson/AFP/Getty Images
Bloomberg Businessweek
Ниту една земја не беше поуспешна од САД во ограничувањето на својата економија во своите национални граници. Ваквите строги ограничувања дури предизвикаа загриженост кај европските набљудувачи, кои почнаа да укажуваат на „американската закана“, односно економската доминација на САД како закана за економската благосостојба на нивните земји. Глобалната трговија беше од помало значење за Америка fin de siècle (израз карактеристичен за крај на еден век, особено за 19 век). Од 1890 до 1914 година вредноста на американскиот извоз во просек изнесуваше само 7,3 проценти од бруто-домашниот производ (БДП), а на увозот 6,6 проценти. Потоа следуваше бран на европска колонијална експанзија, со што се воспостави контрола врз речиси целиот африкански континент и делови од Азија.
Како што зајакнуваше економскиот национализам, така растеа и политичките тензии што кулминираа со Првата светска војна. Амбициите на Германија да ги угнетува своите европски соседи и нејзините колонијални претензии во голема мера беа водени од желбата да се обезбедат економските услови потребни за континуирано брз развој. Меѓу многуте германски индустријалци што ја поддржаа империјалистичката експанзија на Вториот рајх за време на војната беше и семејството Рехлинг, сопственици на огромните челичарници „Фелклинген“ (Völklingen) во западниот дел од земјата. Семејството подготви детални планови за анексија на француските и белгиските територии, со цел да ги интегрираат јагленот и железната руда во националната индустриска база, како и во сопствените бизниси. Војната и економскиот национализам не само што одеа рака под рака туку самата војна беше форма на економски национализам.
По војната, ниту една сила не презеде одговорност за регулирањето на глобалната економија, улога што во претходниот век ја имаше сега ослабената од војната Велика Британија. Во текот на 1920-тите американските финансии ја презедоа улогата на Лондон како глобален заемодавец, обезбедувајќи огромни заеми за Европа, Латинска Америка и Азија. Сепак, американските лидери не успеаја да видат дека кревката рамнотежа мора да се одржува со купување стоки од земјите во кои се извезува капитал. Наместо тоа, беа воведени вонредните и тарифите на Фордни Мекамбер, ограничувајќи го американскиот увоз, што, пак, создаде дел од условите што на крајот доведоа до „Црниот вторник“ во 1929 година, означувајќи го почетокот на големата депресија.
Како што глобалната економија се распаѓаше, економскиот национализам повторно ја одредуваше политиката на владата. Трговските бариери се зголемија низ целиот свет, вклучувајќи ги и САД, каде што усвојувањето на Смутхолиевиот закон за тарифи во 1930 година ги зголеми царините до екстреми. Дури и Обединетото Кралство, до тој момент познато како светилник на слободната трговија, почна да наметнува тарифи за произведени стоки.
Фашистичките влади, прво во Италија, потоа во Германија и на други места, се стремеа кон автаркија - целосна економска самоодржливост. Иако авторитарна, Јапонија се стремеше да создаде „Голема источноазиска сфера на заеднички просперитет“, економски блок дизајниран да ја ослободи земјата од зависноста од глобалниот пазар.
Германија имаше слични намери со инвазијата на Полска и други територии на исток, како и Италија со проширување во Африка, за да создаде самоодржливи империјални зони. Со овие потези, како што добро знаеме, тие предизвикаа уште една светска војна, која резултираше со невидено уништување.
Разбирливо е како капитализмот се промени од средината на 20 век. Сепак, сопствениците на капиталот и креаторите на политиките низ светот сè уште се загрижени за тешкиот пристап до суровини и пазари, како и за заштитата на домашната индустрија. Кина, на пример, го ограничува извозот на клучните ретки минерали, а САД го ограничуваат извозот на напредните компјутерски чипови во Кина, додека Мексико и Европската Унија поставуваат бариери за увоз на електрични возила произведени во Кина. Геостратешките фактори и воената подготвеност се клучни при донесувањето такви одлуки, исто како што беа и пред еден век.
Една од најважните лекции од тие катастрофални децении беше потребата од нов меѓународен економски поредок. На крајот, тој нов поредок на контролирани девизни курсеви, строги финансиски регулативи и институции како Меѓународниот монетарен фонд (ММФ) и Светската банка (СБ) беа создадени под водство на САД. Но, додека САД се оддалечуваат од тој поредок, а причината за тоа е прифаќањето на агендата „Америка на прво место“, можеби ќе биде добро да се сетиме каде нè одведе таквиот зголемен економски национализам минатиот пат.
Иако денешните десничарски популистички движења се слават меѓусебно, историјата ни кажува дека порано или подоцна екстремните националисти ќе се свртат едни против други. Нивните интереси неизбежно ќе се судрат бидејќи фундаментално тие ги гледаат глобалните интеракции како игра со нулта сума, пристап што не звучи ветувачки за глобалниот мир и просперитет.
.webp){kind=icon}
