„Сѐ што имам е сперма“, вели Акаш Бакши. „Само го следам бројот на сперматозоиди“. Коосновачот на „Јуар Чојс“ (YourChoice Therapeutics) секојдневно доаѓа во канцеларијата на својот стартап во Сан Франциско за да ја заврши токму таа работа.
Биохемичар по професија, Бакши како извршен директор на биотехнолошка компанија би можел да биде човекот што ќе ја пласира на пазарот првата нехормонална контрацептивна таблета за мажи. Апчето што го разви неговиот тим, ЈЦТ-529, делува така што блокира протеин зависен од витамин А, кој е неопходен за растот на сперматозоидите. Блокирањето на овој протеин привремено ги прави мажите неплодни, без да влијае врз нивото на тестостерон, со што се избегнуваат несаканите ефекти поврзани со ниско ниво на овој хормон. Клиничките испитувања на луѓе во првата фаза покажаа дека мажите добро го поднесуваат лекот, а Бакши вели дека раните резултати од втората фаза, која е подеднакво насочена кон безбедноста и ефикасноста, се ветувачки.
Со оглед на тоа што во моментов единствените широко користени форми на машка контрацепција се кондоми и оперативниот зафат вазектомија, потенцијалниот пазар за други методи е голем. Студија од 2018 година објавена во списанието „Лансет“ (Lancet Global Health) покажа дека речиси секоја втора бременост во САД и во светот е несакана. Друга студија, објавена во 2024 година во списанието „Контрацепшн“ (Contraception), ја процени големината на потенцијалниот пазар во САД за нови облици на машка контрацепција на седум до 15,5 милиони мажи. Во однос на вредноста на пазарот, проценка даде списанието „Спрингер Нејчр“ (Springer Nature) во 2016 година и таа изнесува од 40 до 200 милијарди долари (од 33,85 до 169,2 милијарди евра).
Покрај таблетата ЈЦТ-529, уште три производи се во фаза на испитувања кај луѓе. Тоа се хормонален гел што се апсорбира преку кожата на рамото од компанијата „Контралајн“ (Contraline) и две алтернативи на вазектомија базирани на хидрогел, класифицирани како медицински уреди – една од „Контралајн“ и друга од „Некст Лајф“ (NEXT Life Sciences). Двете компании имаат цел да добијат одобрување за своите производи во следните три до четири години.
Сепак, и покрај сите успеси во лабораторија, недостигот на средства останува главна пречка. Постои и натаму широко распространета загриженост, колку и да е спорна, дека мажите нема да бидат подготвени да прифатат компромис со новите методи на контрацепција, бидејќи не се соочуваат со ризик од можна бременост. Големите фармацевтски компании и големите инвеститори на ризичен капитал покажуваат интерес за нови решенија, но се воздржани. Регулаторните тела се вклучени во процесите на одобрување, но сè уште немаат поставено јасни стандарди, поради што истражувачите и стартапите беа принудени сами да преземат иницијатива.
Компанијата на Бакши собра 15 милиони долари (12,7 милиони евра) во финансирање од серија А во 2022 година, што беше силен почеток, но патот до 100 милиони долари (84,6 милиони евра), колку што проценува дека му се потребни за преостанатите две испитувања, е сè уште долг. „Пазарот на биотехнологија беше прилично предизвикувачки, но извршните директори на биотехнолошките компании се нереално оптимистични“, вели тој. „Ако се фокусирате на сите можни ризици, едноставно ќе се откажете“.
Научниците првпат започнале со развој на контрацептивна таблета за мажи уште во 1950-тите години, во време кога онаа за жени била пред појавување на пазарот. Сепак, појавата на несакани нуспојави и недоволното финансирање го попречиле излегувањето на пазарот на каква било верзија за мажи.
Современата верзија на „Јуар Чојс, слична на гелот на „Контралајн“ што се нанесува на кожата на рамото, е насочена кон сперматогенезата – процесот на создавање и развој на сперматозоиди, кој обично трае од 70 до 80 дена. Бројот на сперматозоиди, инаку, не мора да падне на нула за да не дојде до бременост. Клиничко испитување објавено во 1996 година утврди дека бременост нема да се случи ако бројот на сперматозоиди не надминува еден милион по милилитар сперма, што го прави ЈЦТ-529 приближно исто толку сигурен како и хормоналните методи на контрацепција за жени. На средствата што делуваат врз сперматогенезата им се потребни неколку недели за да почнат да дејствуваат, а плодноста се враќа неколку недели откако мажот ќе престане да ги користи.
ЈЦТ-529 е првата нехормонална контрацептивна таблета за мажи што стигнала до втората фаза. Последен пат кога контрацептивен лек за мажи стигнал толку далеку било во 2011 година, кога испитувањето на хормонални инјекции било прекинато поради безбедносни проблеми. Новата таблета е развиена врз основа на работата на хемичарката Гунда Георг од Универзитетот во Минесота, која со години барала соединение што може да ја блокира продукцијата на сперматозоиди без да предизвика хормонски нарушувања.
Гинда Георг во својата лабораторија во Минеаполис, фото: Јасмин Јасин/Bloomberg Businessweek
Научниците одамна знаат дека лишувањето од витамин А кај глувци предизвикува неплодност, но предизвикот бил да се пронајде безбеден и насочен начин за негово инхибирање. „ЈЦТ-529 беше победник“, вели професорката Георг. Лекот го оневозможува дејството на витамин А во тестисите со блокирање на рецепторот на ретиноична киселина алфа, односно РАР-алфа.
„Јуар Чојс“ го лиценцираше соединението што го разви професорката Георг со својот тим и го доведе до фаза на испитувања кај луѓе. Бакши вели дека досегашните резултати од втората фаза на испитувања кај учесници, што се спроведуваат во Нов Зеланд, покажуваат постојан пад на бројот на сперматозоиди и дека не се забележани никакви проблеми во однос на здравствената безбедност на испитаниците. Третата фаза, голема студија што вклучува испитување на парови, дополнително ќе го процени ефектот во спречување на бременост, како и враќањето на плодноста по прекинот на земање на лекот.
Една од предностите на пристапот со блокирање на сперматогенезата е тоа што намалувањето на бројот на сперматозоиди е јасна и мерлива цел. Пол Кадлоу, коосновач и генерален партнер во „Норт Саут“ (North South Ventures), воедно и еден од првите инвеститори во „Јуар Чојс“, го објаснува тоа вака: „Тие можат да дадат одговори на научни прашања со многу помалку средства отколку типична биотехнолошка компанија“.
Бакши проценува дека, со обезбедено финансирање, резултати од испитувањата и можни дополнителни барања од регулаторите, пласирањето на лекот ЈЦТ-529 на пазарот ќе трае од пет до десет години. Со оглед на тоа што се случува кога контрацепцијата не делува и колку е важна безбедноста, тој вели: „Мора да се придржуваме до високи стандарди за да ја стекнеме довербата на жените и мажите“.
Друг машки контрацептив е гелот НЕС/Т (Nestorone/Testosterone), кој се нанесува еднаш дневно на рамото и за кој постапката за одобрување е во тек. Гелот е развиен под водство на Дајан Блајт, раководителка на Програмата за развој на контрацепција во Националните институти за здравје на САД. Како и лекот ЈЦТ-529, НЕС/Т ја потиснува продукцијата на сперматозоиди, но за разлика од него, тука клучни состојки се хормоните. Гелот е комбинација од синтетичкиот лек нестерон, кој ги потиснува хормоните потребни за создавање тестостерон и сперматозоиди, и синтетички тестостерон, кој меѓу другото ја регулира мускулната маса и либидото. Предност е и начинот на примена, кој овозможува директна апсорпција во крвотокот без потреба од инјекција, додека кај таблетите постои непрактичност во примената. „Ако тестостеронот се зема орално, многу брзо се елиминира“, вели биохемичарката Блајт, што би значело земање три или четири дози дневно.
Понатаму, според Блајт, испитувањата од втората фаза што завршија на крајот на 2024 година покажале дека НЕС/Т делува брзо, е реверзибилен и безбеден. „Имаме многу малку проблеми со несакани ефекти“, вели таа. „Многу мажи немаат никакви, а некои имаат неколку, но ниту една не ја сметаат за проблематична“. Познати несакани ефекти се акни, главоболки и промени во расположението. Се очекува стапка на неуспех слична на онаа кај женската контрацептивна таблета, околу седум отсто (за кондомите таа изнесува околу 13 отсто). Еден од учесниците во испитувањето, Ендру Батлер, кој е во доцните дваесетти години, вели дека почувствувал само благо зголемување на телесната тежина. Се присетува дека неговата главна грижа била дали партнерката случајно ќе го избрише гелот пред кожата да го апсорбира.
Националните институти за здравје и Советот за население на САД, непрофитна истражувачка организација, ги спровеле првите две фази од испитувањата за НЕС/Т, но третата фаза се покажала прескапа, поради што барале партнер од приватниот сектор за да го пласираат гелот на пазарот. Во 2024 година го лиценцирале на компанијата „Контралејн“ (Contraline), чиј извршен директор Кевин Ајзенфрац на почетокот бил скептичен кон употребата на хормони, но го променил ставот по увидот во резултатите од досегашните истражувања. „Ефикасноста беше исклучително висока, а примената е многу едноставна“, вели тој. Повратните информации од Американската агенција за храна и лекови ќе одредат како ќе се одвива третата фаза. Ниту еден контрацептивен лек за мажи досега не стигнал толку далеку. Ајзенфрац вели дека се надева оти сè ќе се одвива доволно добро за „Контралејн“ да поднесе барање за нов лек до агенцијата веќе во 2028 година и набргу потоа да го пласира на пазарот.
„Контралајн“ стои и зад едно од двете машки контрацептивни средства што се на пат кон комерцијализација. Станува збор за имплант базиран на хидрогел, наречен Адам, кој се инјектира во семеводот, каде што едноставно го спречува поминувањето на сперматозоидите од тестисите, а на телото му овозможува подоцна природно да ги реапсорбира. За разлика од вазектомијата, при која семеводот се пресекува и затвора, имплантот е дизајниран да биде привремен и, поради растворливоста на гелот во вода, по две години природно се разградува. Постапката на вградување трае помалку од 20 минути и е „минимално инвазивна“, наведува „Контралајн“. „Секој лекар што може да изведе вазектомија, може да го изведе и имплантирањето на Адам“, вели Ајзенфрац.
Постапката за одобрување од Американската агенција за храна и лекови за контрацептивни уреди е нешто поедноставна отколку за лекови. По претклиничките испитувања следува испитување на луѓе, кое не е толку обемно како кај лековите, а потоа и испитување на изводливост за да се потврди дека уредот функционира како што е предвидено. На крај се спроведува испитување во период од околу една година, слично на третата фаза кај лековите, за да се потврдат безбедноста и ефикасноста кај поголем број пациенти. Испитувањата на уреди обично вклучуваат помал број пациенти и помалку параметри, бидејќи не станува збор за производ со системско дејство како кај лековите, објаснува Ајзенфрац.
Несаканите ефекти пријавени во првото испитување на луѓе за Адам вклучувале благи модринки и оток од постапката на вградување, кои биле минимални и се повлекувале во рок од 24 часа. Двајца учесници веќе две години имаат вграден хидрогел, а новото испитување, кое започнува оваа година, ќе ја испитува реверзибилноста, односно што се случува кога дејството на хидрогелот престанува. Компанијата има цел Адам да добие одобрување до 2029 година и да се најде на пазарот, како и НЕС/Т, пред 2030 година.
Друг водечки уред базиран на хидрогел е План А, развиен од „Некст Лајф“ (NEXT Life Sciences). Постапката на внесување на гелот План А, кој се базира на соединение наречено Вазалгел, е иста како кај Адам и може да биде подеднакво брза. Поточно, трае „помалку од 10 минути“, вели Мишел Лабрек, професор на Медицинскиот факултет на Универзитетот Лавал во Квебек, кој го спровел првото испитување. „Мажите често нè прашуваа: ‘Чекај малку, зарем тоа е сè?’“.
Шишенце со лекот ЈЦТ-529; опрема во лабораторијата на професорката Георг, фотограф: Јасмин Јасин за „Блумберг Бизнисвик“
Илустрација на имплантот Адам на „Контралајн“ . Извор: „Контралајн“, Ивет Скот за Bloomberg Businessweek
Хидрогелот План А, за разлика од оној на „Контралајн“, не е растворлив во вода. Дизајниран е да биде биокомпатибилен, односно безопасен за живото ткиво, да остане во телото и до десет години и да делува реверзибилно во секој момент по инјектирање на натриум бикарбонат кај пациентот. „Го претвора хидрогелот повторно во вода“, вели Дарлин Воли, извршна директорка на „Некст Лајф. Според компанијата, раните испитувања спроведени во Австралија и Канада покажале одлична стапка на успешност при вградување на имплантот. Тестирањето на изводливоста и реверзибилноста треба да започне оваа година во Австралија, Канада и САД. „Некст Лајф“ собира 20 милиони долари (16,98 милиони евра) во финансирање од серија А за План А да ги помине преостанатите испитувања пред поднесување барање до Американската агенција за храна и лекови. Воли вели дека очекува последната фаза да започне годинава и се надева дека производот ќе биде пуштен во продажба до 2027 година.
Додека „Некст Лајф“ и другите производители на уреди работат на убедување на инвеститорите, истовремено изразуваат уверување дека здравствените осигурителни компании ќе ја препознаат логиката за покривање на машката контрацепција. Мохит Кера, уролог на Медицинскиот факултет „Бејлор“, кој е член на одборот за безбедност на податоци во испитувањата за Адам, посочува дека хидрогелниот имплант би можел да биде поевтин за осигурителите од реверзија на вазектомија, која може да чини и до 15.000 долари (12.737 евра), а да не се зборува колку би бил поевтин од непланирана бременост. Вклучувањето на осигурителните компании би било основа за поширока промотивна кампања што би ги поттикнала потрошувачите да испробаат сосема нов пристап кон контрацепцијата.
Со децении, машката контрацепција се отфрлаше како решение наменето за потенцијално незаинтересирани корисници. „Се перципира дека контрацепцијата е веќе решен проблем“, вели биохемичарката Блајт.
Освен кондомите, сегашните опции претставуваат несразмерен товар за жените. Од една страна, хормоналните методи како таблети, фластери и хормонални спирали често носат несакани ефекти, вклучувајќи зголемување на телесната тежина, промени во расположението, мачнина и зголемен ризик од згрутчување на крвта. Од друга страна, нехормоналните средства како бакарни спирали и дијафрагми можат да бидат инвазивни и да предизвикаат несакани ефекти. Ограничениот избор остави многу жени незадоволни и ги насочи кон потрага по побезбедни алтернативни решенија.
Општо земено, пазарот на контрацептиви за жени е развиен до тој степен што ја отежнува појавата на алтернативни решенија. Ниските трошоци на производство ги одржуваат постојните производи високо конкурентни, оставајќи мал простор за нови играчи на пазарот. Дополнително, производите за жени се добро финансирани, одобрени од регулаторните тела и широко достапни, и покрај познатите сериозни несакани ефекти.
Овој двоен стандард, според Логан Никелс, главен директор за истражување во непрофитната организација „Мејл контрацептив“ (Male Contraceptive Initiative), посветена на развој на нехормонална контрацепција за мажи, постои затоа што од перспектива на регулаторите бременоста се смета за здравствен ризик. Прашањето е дали мажите, кои не се соочуваат директно со тој ризик, се подготвени да ги прифатат барањата и несаканите ефекти на одредена метода. Хедер Вахдат, извршна директорка на организацијата, додава дека и инвеститорите можеби се подеднакво загрижени и внимателни поради претпазливоста на регулаторите, што дополнително ја забавува комерцијализацијата.
Како одговор на ваквите дилеми, Никелс посочува дека перспективата може да се промени ако земањето контрацептивни таблети од страна на мажите се гледа како намалување на здравствениот ризик за нивната партнерка. Овој „модел на ризик заснован на пар“ ја израмнува равенката. Се забележуваат знаци дека претпоставките за неподготвеност кај мажите да користат вакви производи се намалуваат. Вахдат посочува дека во минатото мажите ретко биле прашувани за контрацепција, бидејќи глобалните демографски анкети биле насочени главно кон жени, па имало малку податоци за потенцијалната побарувачка кај мажите. Сепак, едно истражување објавено во 2024 година покажало дека во просек повеќе од 60 отсто од мажите во САД и уште шест земји биле подготвени да испробаат нова машка контрацептивна метода во првата година од нејзината достапност. Некои компании што се подготвуваат за испитувања веќе имаат листи на чекање со десетици илјади мажи. Разговаравме со 40-годишен маж кој се пријавил за испитувања на стартапот „Јуар Чојс“. Тој побара да остане анонимен и рече дека земањето таблети не го смета за товар: „Веќе земам лекови секој ден, така што тоа не е ништо страшно“.
Напредокот кон поделба на товарот се гледа и на други начини. Според истражување од 2024 година објавено во списанието на канадската уролошка асоцијација (Canadian Urological Association Journal), вазектомиите во САД се зголемиле за една петтина откако пресудата во случајот Рое против Вејд (Roe v. Wade) беше поништена во 2022 година. „Тоа беше национален феномен“, вели Кера, уролог од Медицинскиот факултет „Бејлор“.
Постои и значителен број мажи кои користат несертифициран уред, Андро-Свич, силиконски прстен што се носи околу скротумот 15 часа дневно и е достапен претежно во франкофонски земји. Според податоците на производителот, го купиле повеќе од 20.000 мажи. Со повлекување на тестисите кон телото, уредот ја зголемува нивната температура од оптималните 34 или 35 степени Целзиусови на околу 37 степени, што ја нарушува продукцијата на сперматозоиди и го намалува нивниот број.
Уредот нашол пазар иако компанијата „Торем“ (Thoreme), производител на Андро-Свич, нема предвидено буџет за рекламирање. Студија од 2023 година, спроведена од докторанд на 1.050 корисници на Андро-Свич или сличен уред со ограничен примерок, покажала ефикасност од 93 отсто, со само благи несакани ефекти како чешање или иритација. Во „Торем“ воедно развиваат, во соработка со финска лабораторија, домашен комплет за тестирање на бројот на сперматозоиди, за мажите да можат да проверат дали нивото е под прагот потребен за оплодување.
Андро-Свич беше комерцијално достапен во Франција неколку години, но во 2021 година француската влада ја запре неговата продажба, наведувајќи ја потребата од клинички испитувања како причина. Од „Торем“ се надеваат дека првата фаза од испитувањата наскоро ќе започне и, доколку се покаже успешна, ќе следуваат пообемни испитувања со цел да се побара одобрување за пласман на пазарот до 2029 или 2030 година.
Шишенца со таблети ЈЦТ-529 за тестирачка употреба. Фотограф: Ивет Кларк за „Блумберг Бизнисвик“ (Bloomberg Businessweek)
Сепак, на прво место е чувствителното прашање на финансирањето на фазите на испитување. Организацијата МЦИ (Male Contraceptive Initiative) инвестирала 300.000 долари (254.765 евра), што засега е единственото позначајно вложување. „Освен МЦИ, која е подготвена да стави на маса стотици илјади евра, во моментов нема никој друг“, вели Максим Лабри, креаторот на Андро-Свич. Самите корисници, додава тој, „преку сопствено мало финансирање исто така помагаат работите да се движат напред“.
„Торем“ и другите стартапи се соочуваат и со предизвици при започнување на испитувањата, бидејќи нема јасно дефинирани предности на машките контрацептиви. Според Грег Копф, главен научен директор на „Сесил“ (Sacyl Pharmaceuticals), колку што регулаторите имаат поставено стандарди за машка контрацепција, тие се строги бидејќи станува збор за лекови наменети за здрави млади мажи кои би ги користеле долгорочно. Копф е и копретседавач на советодавниот одбор за регулаторни прашања поврзани со машка контрацепција под водство на МЦИ, кој има цел да воспостави рамка за рани испитувања. Одборот во моментов ги разгледува повратните информации од јавната расправа завршена кон крајот на минатата година.
Во моментов, најголемиот дел од финансиската поддршка во раната фаза на развој на машката контрацепција доаѓа од јавни извори или непрофитни организации. Годишниот буџет на МЦИ достигнува максимум од 1,6 милиони долари (1,36 милиони евра), што е далеку помалку од стотиците милиони што веројатно се потребни за еден производ да се пласира на пазарот. Предизвикот во САД би можел дополнително да се зголеми доколку се усвојат кратењата на финансирањето за истражувања во Националните институти за здравје, предложени од администрацијата на Доналд Трамп.
Фармацевтската индустрија во голема мера остана настрана. Едно истражување објавено во 2023 година покажало дека од 165 милиони долари (140,1 милион евра) собрани во целиот сектор на машка контрацепција две години претходно, само 23 милиони долари (19,5 милиони евра) дошле од фармацевтската индустрија. Причината не е тоа што производителите на лекови не го препознаваат пазарот, туку што не сакаат да го преземат раниот ризик. Машката контрацепција нема финансиска предност – нема значајни излези, нема одобрени лекови, нема „еднорози“ (компании вредни над една милијарда долари). Оптималниот однос меѓу принос и ризик за биотехнолошките инвеститори обично подразбира голем пазарен потенцијал со доволно докази за ефикасност и безбедност за да се намали ризикот. „Постои интерес, но сите се воздржуваат да бидат главен инвеститор“, вели Вахдат, извршна директорка на МЦИ. „Никој не сака да биде институционален инвеститор“.
Оние што не се плашат од вложување се доволно оптимистични за да повикуваат на сличен бум како кај лековите за слабеење од типот на ГЛП-1. Во тој контекст, Харисон Валнер, генерален директор во „Сисајд“ (Seaside Ventures Management) и инвеститор во „Некст Лајф“, вели: „Во оваа област би можеле да се појават повеќе компании вредни повеќе милијарди долари“. Додека Кадлоу, инвеститор во „Јуар Чојс“, додава: „Всушност можеме да создадеме лек за начин на живот“. Тој гледа знаци дека некои од големите фармацевтски компании почнуваат да ја препознаваат огромната предност на оваа категорија, благодарение на лекови како „Оземпик“ (Ozempic) и слични, и додава: „Сега гледаме огромна промена“.
За да се забрза овој процес, организацијата МКИ бара партнери за ко-финансирање во Глобалниот фонд за развој на контрацепција. Станува збор за хибриден ентитет што ќе комбинира капитал од филантропски и приватни инвеститори, со цел да акумулира околу една милијарда евра инвестициски средства, кои годишно ќе генерираат од 20 до 50 милиони долари (16,97 до 42,44 милиони евра) за финансирање на развојот на нехормонални контрацептивни средства за мажи и жени. Фондот ќе функционира како непрофитна организација, но ќе има и профитна подружница за привлекување инвестиции. Неговата двојна мисија е да го премости јазот во финансирањето на раните фази на испитување и да обезбеди глобален пристап, гарантирајќи достапност на производите не само на богатите пазари каде што се присутни со децении, туку и паралелно нивно воведување во земјите со низок и среден доход.
Кај машката контрацепција нема лесен пат. За Бакши тоа значи постојано да покажува дека неговата таблета делува сигурно и безбедно. Од своите баба и дедо, имигранти од Индија кои создале сè од ништо, научил дека кога станува збор за нешто навистина важно, треба едноставно да се дејствува. Не очекува парите да му паднат од небо. „Така не се постигнува значајна промена“, вели Бакши. „Барем јас не верувам во тоа“.
.webp){kind=icon}
