Кој е кој во јавните набавки во Македонија – нарачатели и добавувачи

Вредноста на јавните набавки во Македонија во 2025 година изнесувала 97,1 милијарди денари или преку 1,6 милијарди евра, покажува Извештајот за активностите на Бирото за јавни набавки (БЈН). Сумата била за 17 отсто поголема во однос на претходната година, додека бројот на склучени договори се зголемил за три отсто, на 34.320.

 

 

Вредноста на јавните набавки за 2025 година претставува 24 отсто од буџетот на државата, во споредба со 2024 кога изнесувал 23 отсто. Како процент, пак, од БДП, во 2025 година бројката била девет отсто, исто како и годината претходно.

 

 

Вкупниот број на огласи за јавни набавки во 2025 година е зголемен за 1.196 огласи во однос на 2024 година, кога биле објавени вкупно 22.975 огласи. Во 2025 година, нема објавено оглас за конкурентна постапка со преговарање, оглас за партнерство за иновации и конкурс за избор на идејно решение, се вели во извештајот на БЈН.

 

 

Во категоријата „Посебни услуги“ од страна на договорните органи на системот во 2025 година се објавени вкупно 263 огласи. Станува збор за огласи за јавна набавка кои согласно Правилникот за видовите на посебни услуги  се предмет на договорите за јавни набавки на услуги, како што се: социјални, хотелски, угостителски, меѓународни услуги, културни, образовни, поштенски, правни услуги кои не се исклучени од примена од законот за јавните набавки, здравствени и други услуги.

На Електронскиот систем за јавни набавки (ЕСЈН) во посебен модул за концесии за јавни работи и јавни услуги се објавуваат и огласите за доделување на договор за воспоставување на јавно приватно партнерство кое се остварува како концесија за јавна работа или како концесија за јавна услуга согласно член 19 од Законот за концесии и јавно приватно партнерство. Во 2025 година објавени се вкупно 12 вакви огласи.

Од анализата на бројот на огласите според видот на предметот на договорот за јавна набавка, се забележува дека најмногу огласи се објавени за набавка на стоки, и тоа – 12.351 огласи, за услуги се објавени – 9.314, и за работи –2.506 огласи.

Depositphotos

 

Во делот на услугите, на пример, најголем број огласи за јавни набавки се однесувале на услугите за одржување и поправка – 2.582, архитектонски и инженерски услуги – 872, информатички и поврзани услуги – 716, финансиски услуги – 665, телекомуникациски услуги – 460, итн.

При разгледување на податоците од огласите, односно кој вид на критериум за избор на најповолна понуда го користеле договорните органи во спроведените постапки, може да се утврди дека критериумот економски најповолната понуда врз основа на цената се користи во поголем број на огласите во однос на другите критериуми за избор.

Во 2025 година од вкупно објавени 24.171 огласи, само кај 1.438 постапки е избран критериум најдобар однос помеѓу цена и квалитет , а само кај шест постапки се користел критериумот – трошоци на користење на пристапот на исплатливост , додека кај останатите 22.727 постапки се користел критериумот за избор на економски најповолна понуда врз основа на цената.

 

 

Најдобриот однос помеѓу цената и квалитетот нуди низа предности како за договорните органи, така и за економските оператори, објаснуваат од Бирото за јавни набавки. Овозможува подобра вредност за парите и ја стимулира иновацијата и конкурентноста па поради ова целта е да се зголеми користењето на овој критериум. Во 2025 година, од вкупно 24.171 објавени огласи, само 5,9 отсто го користеле овој критериум. Во споредба, во 2024 година, 5,4 отсто од вкупно 22.975 објавени огласи, додека во 2023 година, 5,57 отсто од вкупно 24.005 објавени огласи, се базирале на овој критериум.

 

 

„Незначителното зголемување на користење на критериумот најдобар однос помеѓу цената и квалитетот може да се препише на повеќе фактори. Еден од нив е недоволното познавање и страв од субјективизам на  договорните органи во нивната способност да ги дефинираат и оценуваат критериумите за квалитет на начин да бидат објективни и релевантни. Се соочуваат со предизвици во одредувањето на што конкретно треба да се оценува, како и со прашања околу обезбедувањето на објективноста и интегритетот на членовите на комисијата.“, објаснуваат од БЈН.

Што се однесува до склучените договори за јавни набавки, нивната вкупна вредност за 2025 година е за околу 17 отсто поголема во споредба со 2024, и изнесува 97,1 милијарди денари или нешто над 1,6 милијарди евра. Најкористена постапка според вредноста на склучените договори е отворената постапка, преку која се склучени 6.538 договори во вредност од 66,3 милијарди денари, односно 68 отсто од вкупната вредност на јавните набавки во земјава.

 

 

Според предметот на договорот за јавна набавка во 2025 година склучени се 18.143 договори за набавка на стоки со вкупна вредност од 48,5 милијарди  денари, 13.978 договори за набавка на услуги во вкупна вредност од 19,3 милијарди денари и 2.199 договори за набавка на работи во вкупна вредност од 29,3 милијарди денари.

Најголем дел (50 отсто) од вредноста на договорите за јавни набавки отпаѓа на набавка на стоки. Најчесто користени начини на реализација на договорот за набавка на стоки 80 се купување и купување со одложено плаќање. Вредносниот удел на договорите за услуги, во вкупната вредност на јавните набавки во 2025 година изнесува 20 отсто (во 2024 бил 27 отсто, додека во 2023 истиот изнесувал 26 отсто).

 

 

Може да се заклучи најголемо учество имаат договорите за набавка на стоки, кои сочинуваат околу половина од вкупниот број и вредност. Услугите имаат значително учество по број на договори, но со помала финансиска тежина, додека работите, иако се мал дел по број, учествуваат со речиси една третина од вкупната вредност, што укажува на нивна висока поединечна вредност.

Во нивната структура може да се забележи различна застапеност на категориите на услуги. Најголем дел од вредноста на договорите за јавна набавка на услуги отпаѓа на договорите за набавка на услуги за одржување и поправка, финансиски услуги, и тоа: осигурителни услуги и банкарски и финансиски услуги (освен услугите во врска со издавањето, тргувањето или преносот на хартии, архитектонски услуги; инженерски услуги и интегрални инженерски услуги; услуги за просторно планирање и инженерски услуги за уредување на земјиштето . Уделот на договори за работи во вкупната вредност на договорите изнесува 30 отсто (најчесто изведување).

Од анализа на податоците за бројот и вредноста на склучени договори по категорија на понудувач, се согледува дека во 2025 година најголем број на склучени договори (25.709 договори) и најголема вредност (54,03 милијарди денари) припаѓаат на категоријата мали и средни компании и тоа 75 отсто од вкупниот број на склучени договори / 56 отсто од вкупната вредност на склучени договори.

Уделот на категоријата голем трговец изнесува 19 отсто (6.671 склучени договори) од бројот на склучени договори и 41 отсто ( 39,6 милијарди денари ) од вредноста на договорите. Најмала застапеност заземаат микро компаниите на кои отпаѓаат 5 отсто од вкупниот број на склучени договори за јавни набавки (склучени 1.865 договори) или 2 отсто од вкупната вредност (2,36 милијарди денари).