Владата и приватниците во Македонија можат да бидат добра компанија

Јавно-приватните партнерства (ЈПП) се модел што во светот одамна се користи за реализација на големи инфраструктурни проекти и други инвестиции во функција на забрзан економски раст, но, за жал, во Македонија сѐ уште се ретки успешните примери за ваков начин на соработка меѓу државните институции и приватниот сектор. Главна причина за тоа е недостигот од капацитет на државните институции на централно и локално ниво, како и дупките во законската регулатива, кои оневозможуваат ефикасно спроведување проекти меѓу јавниот и приватниот сектор.

Слабости

Државниот завод за ревизија неодамна спроведе ревизија на успешност на темата „Подобрување и унапредување на јавните услуги и инфраструктурните објекти со јавно-приватното партнерство“, а со цел да оцени дали преземените мерки и активности за воспоставување и реализација на договори за јавно-приватно партнерство обезбедуваат ефикасни јавни услуги и подобрени инфраструктурни објекти.

„Ревизијата, спроведена за периодот од 2017 до 2024 година, покажа дека слабостите во законската рамка, институционалниот капацитет, постапките за доделување и надзорот над договорите за јавно-приватно партнерство го оневозможуваат нивното ефективно функционирање, односно преземените мерки и активности за воспоставување и реализација на договори за јавно-приватно партнерство не обезбедуваат ефикасни јавни услуги и подобрени инфраструктурни објекти“, укажаа од ДЗР по спроведената ревизија.

 ДЗР утврди слабости во содржината на склучените договори за ЈПП/Извор:Depositphotos

Оттаму информираа дека во текот на вршењето на ревизијата се утврдени вкупно 68 договори за доделување на ЈПП, но поради несоодветно воспоставена евиденција постои ризик бројот на склучени договори за ЈПП да е над утврдениот.

„Дополнително, не се врши редовно мерење и следење на ефектите од склучените договори за ЈПП, поради што не може да се утврди  нивното влијание врз квалитетот на јавните услуги и инфраструктурниот развој на државата“, посочија од ДЗР.

Ревизорите констатираа дека постапките за доделување  договори за воспоставување ЈПП се спроведуваат без детални подготвителни активности, односно кај 80 проценти од спроведените постапки за воспоставување договори за ЈПП што биле предмет на ревизија не се подготвени извештаи за претходна анализа, каде што треба да се наведат основните елементи за проектот. Анализата на спроведените електронски аукции, опфатени со ревизијата, покажува дека приближно 80 проценти од договорите се склучени со единствениот најповолен понудувач, што упатува на отсуство на конкуренција.

„Во текот на ревизијата се утврдени слабости во содржината на склучените договори за ЈПП, што претставува можност од неисполнување на обврските на приватниот партнер, несоодветна правна заштита што не создава услови за наплата на казнени пенали во случај на неквалитетно извршување/не извршување на договорите“, наведуваат од ДЗР.

Исто така кај поединечни случаи се утврдени неправилности во делот на воспоставувањето и реализацијата на договорите за ЈПП, што не овозможува постигнување најдобра вредност за вложените парични средства.

„Констатирана е и состојба на склучен договор за ЈПП со времетраење од 96 години, што е спротивно на законскиот лимит од најмногу 35 години“, информираа од ДЗР.

Негативни и позитивни искуства

Како негативно искуство за ЈПП од ДЗР го посочуваат договорот меѓу Владата, преку Министерство за здравство како јавен партнер, и група економски оператори како приватен партнер, за период од 15 години, со кој приватниот партнер се обврзал да  реновира и адаптира четири објекти во центри за стерилизација, во рок од две години, односно до декември 2021 година.

„Поради нецелосно исполнети услови од страна на јавниот партнер, рокот за реализација повеќепати е пролонгиран на неопределено време“, укажуваат ревизорите.

 

Комисијата за следење на реализацијата на договорот за ЈПП, која е составена од претставници и на јавниот и на приватниот партнер, констатирала дека приватниот партнер во целост извршил реновирање, адаптирање и опремување само на центар за стерилизација на хируршка опрема на објектот што се наоѓа во ЈЗУ УК ТОАРИЛУЦ – Клиника за ортопедија „Мајчин дом“ – Скопје, додека кај другите три објекти не биле почнати активности бидејќи истите тие не му биле предадени во владение на приватниот партнер.

Во мај 2024 година Комисијата повторно извршила обиколка во просториите на ЈЗУ УК за гинекологија и акушерство „Мајка Тереза“ Скопје и констатирала дека се запазени протоколите и стандардите за почнување со работа, но до завршувањето на ревизијата соработката по основ на ЈПП сè уште не биле воспоставена.

„Во август 2024 година со цел информирање за прогресот за имплементација на договорот за ЈПП, од страна на Министерството за здравство била подготвена и испратена информација до Владата, која е разгледана како документ од информативен карактер, при што не се дадени предлог заклучоци за натамошно постапување“, посочуваат од ДЗР.

Ревизорите истакнуваат дека доколку не се воспостави соработка помеѓу двата партнера и не се најде заедничко решение, постои ризик од потенцијални штети за двете страни. Тие штети не се ограничени само на економски аспекти туку може да имаат и негативно влијание врз јавната перцепција за институциите и квалитетот на здравствените услуги што им се обезбедуваат на граѓаните.

 

Од друга страна, македонската јавност е сведок за успешноста на јавно-приватното партнерство меѓу државата и турскиот ТАВ за концесија на аеродромите во Скопје и во Охрид. Имено, во 2008 година, Владата, преку Министерството за транспорт, потпиша договор со турското друштво „Тепе Акфен Вентурс“ (ТАВ) за дваесетгодишна концесија, период во кој друштвото би управувало со двата постојни аеродрома. Планираните работи вклучуваа изградба на нова терминална зграда во Скопје, проширување на пистата, нова административна зграда и нов пристапен пат со паркинг-простор, со што би се зголемил капацитетот на скопскиот аеродром, како и осовременување на охридскиот аеродром.

ТАВ Македонија

Турската компанија во целост ги исполни обврските, што резултира со модернизирање на аеродромските услуги и зголемување на бројот на дестинации и патници на двата аеродрома, како и голем број меѓународни награди.

Задолжителен модел

Јавно-приватните партнерства не само што се можност туку треба да бидат и задолжителен модел за финансирање проекти од јавен интерес што ќе донесат економски раст во Македонија. За тоа е потребно да се зајакнат капацитетите на државните институции и внимателно да се изберат проекти што ќе бидат одржливи. Ова беше главната порака од панел-дискусијата „Фискални мерки и задолжување во геополитички турбуленции: Поинаков поглед на финансиските решенија“, која неодамна се одржа во Скопје, во рамките на конференцијата „Бек ту бизнис“ (Back to business) што ја организира „Блумберг Адрија“.

Мирослав Марчев, управувачки партнер на „Прајсвотерхаускуперс“ (PriceWaterhouseCoopers) рече дека доколку буџетските приходи не дозволуваат поголеми капитални инвестиции, кои се повеќе од потребни, тогаш јавно-приватните партнерства се одлично решение што може да донесе позитивни резултати за сите вклучени страни.

„Државата ќе добие инфраструктура, приватниот партнер од кого се очекува подобро да управува ќе има одредена заработка, граѓаните ќе добијат подобар јавен сервис, а веројатно и банките би биле заинтересирани да финансираат вакви проекти“, рече Марчев.   

Мирослав Марчев/Фото: Блумберг Адрија

Во однос на можните проблеми и предизвици на нашата земја во врска со јавно-приватните партнерства, тој рече дека треба да се земат предвид досегашните искуства со ваквите проекти односно неуспешните обиди да се реализира изградбата на хидроцентралата „Чебрен“, но, од друга страна, и успешните проекти, каков што издавањето под концесија на аеродромите во Скопје и во Охрид.

„Основни прашања може да бидат административниот капацитет на државата и одлуката во кои сектори и за какви проекти да се прават јавно-приватни партнерства“, смета Марчев.

Тој додаде дека процесот за склучување јавно-приватно партнерство е тежок и макотрпен, но дека со добро менаџирање е изводлив и може да има добар ефект.