Климата стана (не)важна за светските лидери

Оваа година конференцијата на Обединетите нации за климатски промени (КОП30 / COP30) не е необична само по тоа што се одржува во бразилскиот град Белем, на устието на реката Амазон во Атлантски Океан, каде што учесниците имаат можност да спијат во касарни, училишта и речни бродови, туку и по необичниот пристап на бразилските домаќини, кои сакаат да постигнат напредок во тешките преговори со тоа што ја избегнуваат досегашната практика да се усвои сеопфатен документ на крајот од конференцијата.

Всушност, претседателот Луиз Инасио Лула да Силва и неговиот тим цврсто се држат до својот план за КОП30, кој во споредба со повеќето други годишни состаноци на КОП има многу поголем печат од земјата домаќин, меѓу другото и со тоа што инсистираат дека до договор во преговорите за климатските цели може да се дојде преку користење на бразилскиот концепт „мутирао“ (mutirao), термин што во бразилската култура означува заеднички напор каде што група на луѓе работи заедно на заеднички задача, често за заемна корист.

Иако официјална Бразилија оваа практика на староседелците ја преработи во „глобално мутирао“ за да поттикне глобална акција против климатските промени, поттикнувајќи координирани децентрализирани иницијативи оддолу нагоре, првите денови од двонеделната конференција донесоа сомнежи за годинашниот успех. Имено, лидерите на земјите што се најголеми загадувачи на планетата, како што се Кина, Индија и САД, ја избегнаа посетата на Бразил, а дури и водечките европски лидери – Фридрих Мерц, Киер Стармер, Емануел Макрон и Урсула фон дер Лајен – пристигнаа на бреговите на Амазон со големи колебања дали воопшто да патуваат или кратко и без големи амбиции.

Претседателите на Кина и на Индија, Шји Џјинпинг и Нарендра Моди, не се појавија кај својот колега од БРИКС, туку испратија свои претставници, додека претседателот на САД, Доналд Трамп, не испрати никого од повисоките редови на неговата администрација, што не е изненадување, бидејќи за климатските промени тој вели дека се „лага и измама“.

Фактички, во услови на глобални економско-трговски тензии, инфлација и безбедносни закани, голем број влади оладија по прашањето на исполнување на таканаречените зелени обврски, а повеќе се фокусираа на зауздување на инфлацијата, спречување на деиндустријализацијата и вооружување. Понатаму, големите корпорации и финансиски институции на Западот станаа потивки по ова прашање, и тоа не само затоа што Трамп се повлече од американските инвестиции во проекти за чиста енергија.

Недостижни цели

Отсуството на лидерите на најголемите светски загадувачи и порекнувањето на климатските промени од страна на Трамп фрлија сенка на разговорите, но исто така поттикнаа повици за поголема мобилизација. Генералниот секретар на ОН, Антонио Гутереш, и многу национални лидери минатата недела во Бразил изјавија дека светот нема да успее да го задржи глобалното затоплување на 1,5 Целзиусов степен, што беше примарната цел на Парискиот договор склучен пред една деценија.

 

„Тоа е морален неуспех и смртоносна небрежност“, рече Гутереш, додавајќи дека дури и привремено прекршување ќе има „драматични последици“ и може да „ги турне екосистемите во катастрофални нарушувања, да изложи милијарди луѓе на неподобни услови за живот и да ги засили заканите по мирот и безбедноста“. „Секое делче од степенот значи повеќе глад, раселување и загуби – особено за оние што се најмалку одговорни. Ова е морален неуспех – и смртоносна небрежност“.

Bloomberg

Во четвртокот Светската метеоролошка организација потврди дека емисиите на стакленички гасови, кои ја загреваат планетата, пораснале на рекордно високо ниво и дека 2025 година е на добар пат да биде втора или трета најтопла година регистрирана досега. Сите десет најтопли години во историјата на мерењето биле во последната деценија.

Обраќајќи им се на шефовите на држави од повеќе од 30 земји, Гутереш ја нарече целта за ограничување на глобалното затоплување на 1,5 Целзиусов степен над прединдустриските нивоа како „црвена линија“ за населената планета и повика на „промена на парадигмата“ за да се минимизираат ефектите од прекршувањето. Како што истакна тој, многу земји изложиле амбициозни планови за намалување на емисиите и ако тие целосно се реализираат, светот ќе биде на пат кон глобално затоплување од околу 2,3 Целзиусови степени.

Слична порака стигна и од бразилскиот претседател Лула, кој повика земјите да направат „мапа на патот“ за запирање на сечењето шуми, намалување на зависноста од фосилни горива и мобилизација на финансиски средства потребни за постигнување на овие цели. Овој повик беше поздравен со аплауз, но забележливо е дека планот на Лула засега го поддржува само коалиција на голем број мали островски земји чиј опстанок е загрозен од посилни циклони и раст на нивото на морето.

Критики кон Трамп

Додека лидерите на земјите чии емисии на јаглероден диоксид најмногу придонесуваат за глобалното затоплување ја избегнаа посетата на Бразил, не изостанаа критиките на нивна сметка, како и меѓусебните препирања.

Вицепремиерот на Кина, Динг Сјуешијанг, истакна дека транзицијата кон зелена енергија зависи од слободен проток на зелена технологија и отстранување на трговските бариери, со што индиректно го критикуваше Трамп за неговите царини.

Bloomberg

„Кина е земја што ги почитува своите обврски“, рече тој, нагласувајќи дека неговата земја, инаку најголем емитер на јаглероден диоксид во светот, поставила цел за наредните пет години да достигне врв во својата потрошувачка на јаглерод и да ги зајакне целите за еколошка безбедност.

Критиките кон Трамп беа многу поотворени од страна на претседателот на Колумбија, Густаво Петро, кој рече дека „господинот Трамп буквално е против човештвото“.

„Можеме да го видиме колапсот што ќе се случи ако САД не ја декарбонизираат својата економија. Тоа е 100 отсто погрешно. Тоа е вистинска апокалипса“, рече Петро, префрлајќи ја одговорноста не само на Трамп туку и на лобистите од нафтената индустрија. „Тие одат против животот. Ова е неморално. Ова не е човечки“.

Земјите од Глобалниот Југ бараат од индустријализираните земји на Глобалниот Север да обезбедат поддршка за приспособување на сè поекстремните временски услови и да им помогнат во енергетската транзиција, но финансиските обврски досега беа далеку помали од 1.300 милијарди долари годишно, колку што беше договорено минатата година на КОП29 во главниот град на Азербејџан. Гутереш изјави дека развиените земји мора да утврдат јасен пат до таа цел.

Мали успеси

Иако успехот на овој самит е неизвесен, минатата недела Бразил сепак постигна два мали успеха.

Првиот успех беше претставувањето на водечката иницијатива на КОП30 – Фондот за вечни тропски шуми – со новите инвестициски обврски што ги ветија Норвешка и Кина. Иако официјален Осло конкретно изјави дека ќе инвестира три милијарди долари во следните десет години, Пекинг не ги прецизира износите на својата поддршка за фондот, кој има цел да привлече 25 милијарди долари од владите и дополнителни 100 милијарди од финансиските пазари за финансирање заштита на шумите.

Bloomberg

Другиот успех беше првиот глобален договор за признавање и засилување на сопственоста над земјиштето за автохтоните народи и други традиционални заедници, при што до 2030 година со оваа обврска се опфатени повеќе од 160 милиони хектари.

Дополнително, бразилскиот претседател сакал да постави социјални прашања високо на дневниот ред, па неговата министерка за заштита на животната средина Марина Силва ја поведе иницијативата „Глобален етички преглед“ (ГЕС / GES), која ќе се фокусира на климатска правда, собирајќи на самитот претставници на староседелското население, сиромашните заедници, ранливите групи, работници и маргинализирани групи.

„ГЕС се занимава со интеграција на етичката димензија, за да се зајакнат политичките одлуки и техничките мерки“, рече Силва. „Веќе ги имаме сите технички решенија за климатските промени, губењето на биодиверзитетот, па дури и за итни социјални прашања. Она што е потребно е етичка посветеност за примената на нашите технички капацитети и забрзување на нашите политички одлуки, осигурувајќи дека ги исполнуваме обврските на кои веќе сме се обврзале.“

Корпорации, лобисти и милијардери

Она што е забележливо на КОП30 е дека справувањето со климатските промени значително пониско на своите приоритети го поставија не само многу влади туку и милијардерите и корпорациите чии фондови претходно беа климатски лидери. Една недела пред почетокот на КОП30, основачот на „Мајкрософт“ (Microsoft) и еден од најпознатите светски филантропи во областа на климата, Бил Гејтс, изјави дека, иако климатските промени ќе имаат сериозни последици, тие нема да доведат до исчезнување на човештвото, што беше голема промена во неговите ставови.

Во опширно соопштение, Гејтс предупреди на „климатскиот аларм“ и ја нагласи потребата да се насочи вниманието од апокалиптични сценарија кон практични начини за подобрување на животот на луѓето во сиромашните земји.

Bloomberg

„Климатските промени ќе имаат сериозни последици, особено за жителите на најсиромашните земји, но тие нема да значат крај на човечката раса. Луѓето ќе можат да живеат и напредуваат во повеќето делови на светот во скоро време“, напиша тој, значително ублажувајќи го својот претходен предупредувачки тон за климатската криза изнесен, меѓу другото, пред четири години во неговата книга „Како да се избегне климатска катастрофа“.

Стручњаците предупредија дека со оваа промена, човекот чие богатство е проценето на 122 милијарди долари, всушност, создава лажна дилема помеѓу борбата против климатските промени и помошта за сиромашните, а на посреден начин критики беа изнесени и од учесниците на КОП30.

Конкретно, британскиот премиер Киер Стармер истакна дека пред десет години светот се собра во Париз, обединет во одлучноста да се справи со климатската криза, и дека Парискиот договор беше „консензус базиран на наука, која е недвосмислена“.

„И ова единство не беше само меѓународно туку постоеше во повеќето од нашите земји. Во Обединетото Кралство постоеше меѓупартиски консензус. Единственото прашање беше колку брзо можеме да одиме. Денес, за жал, тој консензус исчезна“, изјави Стармер, јасно насочувајќи се кон Гејтс, но и поранешниот британски премиер Тони Блер, кој исто така повика на забавување на климатските акции. „Додека некои тврдат дека ова не е време за дејствување и велат дека решавањето на климатските промени може да почека, моето прашање е следното: Може ли и енергетската безбедност да почека? Можат ли буџетите да почекаат? Можеме ли да победиме во трката за зелени работни места и инвестиции ако одиме бавно? Секако дека не.“

Додека еден од извештаите на коалицијата еколошки организации укажува дека армија од „повеќе од 5.350 лобисти за фосилни горива присуствувала на преговорите на ОН за климата во само четири години, претставувајќи 90 корпорации што се одговорни за речиси 60 отсто од целокупното глобално производство на нафта и гас“. Според процената на еколошките активисти, токму овие лобисти „држат контрола над климатските акции“ на КОП30.

Од друга страна, новинарите укажуваат дека ширењето на војните, огромните инвестиции во оружје и постојано растечката побарувачка за енергија ги потиснале промените во животната средина на пониско ниво на приоритети за многу земји, без оглед на реториката. Како што истакнува италијанската новинарка Лусија Капуци, ова се случува низ светот, а не само во Вашингтон, кој сака да се повлече од Парискиот договор по барање на Доналд Трамп.

„Затоа не е изненадување што генералниот секретар на ОН, Антонио Гутереш, ја отвори конференцијата со изјавата дека главната цел на Парискиот договор, а тоа е одржување на глобалните температури под 1,5 степен, на глобално ниво е пропадната“, истакнува таа во коментар за италијанскиот весник „Авенире“. „Но, не е сè изгубено: светот сѐ уште може да ја минимизира штетата со преземање забрзани акции, почнувајќи од постепеното укинување на фосилните горива“.