ВИ копа по податоците на компаниите и го открива она што извештаите често го премолчуваат

Вештачката интелигенција може да троши многу енергија, да произведува море од бескорисна содржина и да стане алатка за злоупотреби. Но во вистински раце може да стане и моќен инструмент за нешто сосема спротивно.

Меѓу другото, има потенцијал темелно да го промени она што го знаеме за климатските ризици на компаниите и нивното влијание врз животната средина. Таквите информации денес стануваат сè поретки и повредни, бидејќи некои од политичарите се откажуваат од задолжителното објавување податоци.

Поимот „задолжително известување за одржливост“ до неодамна беше една од најпопуларните идеи во климатската политика. Почетната точка беше доста едноставна: инвеститорите не ги интересира само финансискиот поврат туку и тоа колкав е придонесот на компанијата кон климатските промени и на какви климатски и еколошки ризици самата се изложува. Проблемот беше што таквите податоци често не беа лесно достапни, па беше тешко да се процени кои компании се посигурна инвестиција, а кои навистина се движат во позелен правец.

Поради тоа, некои компании почнаа да им угодуваат на инвеститорите со објавување таканаречени извештаи за одржливост. Но бидејќи долго време не постоеја јасни стандарди и цврсти правила, многу од тие извештаи се претворија во алатка за „зелено перење“ (greenwashing).

Европската Унија во 2022 година меѓу првите ја воведе обврската за известување за одржливост за компаниите што работат на нејзиниот пазар. Веќе следната година дополнително ги прошири правилата и воведе детални стандарди за известување за животната средина, познати како ЕСРС (European Sustainability Reporting Standards-ESRS).

Денес сликата е значително поинаква. Во рамките на бран поедноставување на правилата, ЕУ значително го намали опсегот на ЕСРС. Бројот на задолжителни точки на податоци е намален за 61 отсто, а во поголема мера се дозволува користење процени. Новите правила се однесуваат само на компании со повеќе од илјада вработени и најмалку 450 милиони евра годишен нето-приход. Поради таа промена, бројот на организации што мора да известуваат се намали за околу 80 отсто.

Во Соединетите Американски Држави, американската Комисија за хартии од вредност и берзи (СЕЦ) во 2024 година се обиде да воведе правило според кое јавните компании би морале да ги објавуваат материјалните климатски ризици. Реакциите пристигнаа веднаш. Републикански државни обвинители, дел од компаниите и одредени еколошки организации поднесоа тужби против Комисијата. Повеќе од една година подоцна правилото и понатаму е заглавено во правна неизвесност.

Падот на задолжителните правила се одрази и врз доброволните извештаи. Во првата половина од 2025 година извештај за одржливост објавиле 432 компании од индексот Russell 3000. Во истиот период претходната година имало повеќе од 800. Истражување спроведено од научници од Харвард покажува уште еден проблем. Многу компании од индексот S&P 500 со години прикажувале прениски податоци за емисиите. Меѓу 2010 и 2020 година останале непријавени повеќе од 135 милиони тони директни емисии.

Бројот на документи што ги објавиле компаниите од индексот Russell 3000 во кои се споменуваат одредени еколошки теми | Bloomberg

Дел од финансискиот сектор, меѓу нив и Европската централна банка, предупредува дека ублажувањето на задолжителното известување може да ја наруши транспарентноста на пазарите.

Во такво опкружување се отвора простор за нови пристапи и нови компании, меѓу нив и стартапот „Форвард аналитикс“ (Forward Analytics).

Оваа аналитичка компанија изградила профили за повеќе од 100 илјади јавни и приватни компании во 13 сектори. Таа користи вештачка интелигенција за да ги поврзе податоците за емисиите, физичкиот имот, сопственичката структура и плановите за капитални инвестиции. Основачот и извршен директор Мориц Баер објасни дека таквиот пристап им овозможува на финансиските институции да ги проценат климатските транзициски планови врз основа на конкретни податоци, а не само врз основа на наративите што самите компании ги претставуваат.

Како пример тој го наведува „Арчелор Митал“, мултинационален производител на челик што планира да ги намали глобалните емисии за 25 проценти до 2030 година во однос на нивото од 2018 година. Анализата на „Форвард аналитикс“ покажува дека тековните инвестициски планови засега обезбедуваат приближно половина од потребното намалување за да се постигне целта. Од „Арчелор Митал“ порачаа дека таквиот наод не ги изненадува. Во минатогодишниот извештај за одржливост веќе наведоа дека е малку веројатно да го достигнат целното намалување на емисиите до 2030 година.

Од друга страна, анализата покажува дека плановите за капитални инвестиции на енергетската компанија „Енжи“ (Engie) речиси целосно ја следат поставената цел. Според процената на стартапот, „Енжи“ веќе е на околу 97,5 проценти од патот кон сопствената цел за намалување на емисиите до 2030 година. За тоа најмногу придонесуваат силното проширување на обновливите извори на енергија и постепеното гасење на постројките што користат фосилни горива.

Проектираниот интензитет на емисиите (емисии по единица производство специфични за секоја компанија) во споредба со внатрешните цели | Bloomberg

„Форвард аналитикс“ може и да моделира како различни климатски сценарија би можеле да влијаат врз финансиските резултати на компаниите. На пример, анализира колку би можела некоја фирма да изгуби или да добие ако транзицијата кон чиста енергија се забрза и како таквиот исход се споредува со конкуренцијата во истиот сектор.

Стартапот притоа користи податоци за емисиите што ги собира „Клајмат трејс“ (Climate TRACE), непрофитна коалиција што изгради глобален инвентар на стакленички гасови со речиси 745 милиони извори на емисии - од електроцентрали до полиња со ориз. Резултатот е бесплатна интерактивна карта на светот на која корисниците можат да ги истражуваат емисиите, да следат како облаците загадување се движат низ одредено подрачје и да анализираат ефекти од различни стратегии за намалување на емисиите.

„Клајмат трејс“ ги разви овие алатки со помош на алгоритми за машинско учење обучени да препознаваат различни извори на емисии на сателитски снимки, како сточарство или депонии. Дополнително користи големи јазични модели што од јавни бази на податоци и годишни извештаи собираат информации, на пример кој е сопственик на фарми или депонии.

 

„Форвард аналитикс“ и „Клајмат трејс“ не се единствените што експериментираат со вештачка интелигенција и климатски податоци. Стартапот „Риск тинкинг“ (RiskThinking.ai) се фокусира на физичките ризици поврзани со климатските промени. Компанијата, во која инвестира и „Блумберг“, користи вештачка интелигенција за да го мапира имотот на берзанските компании и да процени колку се изложени на различни климатски опасности, како пожари, урагани или поплави. Со оглед на потенцијалот на технологијата и сè поизразените последици од климатските промени, може да се очекува дека во тој простор ќе навлегуваат сè повеќе компании.

Секако, главното прашање при користење вештачка интелигенција останува точноста на податоците. Големите јазични модели понекогаш генерираат неточни или измислени информации. Организациите со кои разговарав се свесни за тоа и имаат процедури што го намалуваат ризикот, вклучувајќи човечка проверка на податоците. На тој проблем и понатаму ќе треба многу да се внимава.

Вештачката интелигенција е далеку од совршена технологија. Сепак, таа овозможи на едно место да се обединат огромни и разновидни сетови податоци, да се стандардизираат и да се претворат во анализи што без такви алатки би било речиси невозможно да се направат. Затоа, дури и додека политиката попушта, процесот на поголема климатска транспарентност сепак напредува. Компаниите повеќе не можат толку лесно да ги кријат лошите резултати кога станува збор за животната средина. Податоците се достапни и однадвор.