Оваа година ќе покаже кој ја сфати одржливоста сериозно, а кој прерано ја отпиша

Во европски контекст, 2026. сè поретко се опишува како уште една „година на транзиција“, а сè почесто како момент во кој се подвлекува црта. По периодот на стратегии, ветувања и регулаторни најави, пред компаниите е година во која ќе стане јасно кои навистина ја вградија одржливоста во начинот на работење, а кои главно ја користеа како маркетиншка алатка.

Во анализите на експертите и медиумите кои ја следат одржливоста, сè почесто се повторува истата теза: фокусот се поместува од планирање кон способност за спроведување. Не затоа што целите исчезнале, туку затоа што просторот за нејасни одговори забрзано се намалува, пред сè поради комбинација од регулативи, пазарни притисоци и многу конкретни трошоци кои доаѓаат за наплата.

Нова фаза во известувањето за одржливост

Една од клучните промени во однос на претходните проекции се однесува на известувањето за одржливост. По донесената одлука на ниво на Европската унија, опсегот на Директивата за корпоративно известување за одржливост – ЦСРД (CSRD) е намален. Наместо десетици илјади компании кои претходно се споменуваа, обврската за известување во 2026 останува концентрирана на најголемите компании, оние со реални капацитети, ресурси и системско влијание.

Но, токму поради тоа, ЦСРД во 2026. станува пообврзувачка, а не поблага. Помал број обврзници значи поголема споредливост и помал простор за општи формулации. Разликите меѓу компаниите стануваат повидливи – не само во нивото на амбиција, туку и во квалитетот на податоците, длабочината на анализите и доследноста меѓу она што со години се комуницираше и она што сега може да се докаже.

Во таа смисла, ЦСРД делува како многу практичен филтер за „greenwashing“ (лажно претставување на компанија како еколошки одговорна). Не преку етикетирање или јавно прозивање, туку преку структура на известување која покажува каде постојат процеси, а каде постоеле само пораки. Компаниите кои ЕСГ (ESG) го користеа претежно како репутациска алатка, во 2026 првпат се соочуваат со фактот дека одржливоста мора да се поткрепи со бројки, а не со наративи.

Емисиите стануваат финансиско прашање

Во 2026. прашањето за јаглеродот во европските компании веќе не може да се разгледува одвоено од синџирот на вредност. Индиректните емисии од работењето, „Скоуп 3“ (Scope 3), со години беа најтешкиот дел од декарбонизацијата. Не затоа што се неважни, туку затоа што се распрснати, тешко мерливи и зависат од добавувачи врз кои компаниите немаат целосна контрола.

Токму тука, од 1. јануари 2026 година, Механизмот за јаглеродно прилагодување на границите – ЦБАМ (CBAM) носи конкретна промена. Иако формално не го опфаќа целиот  „Скоуп 3“ (Scope 3), станува збор за прв механизам што дел од индиректните емисии поврзани со увозот ги претвора во директен трошок.

Со тоа, разговорот за емисиите во синџирот на вредност се префрла од ЕСГ стратегиите во финансии, набавки и преговори со добавувачи и престанува да биде теоретско прашање.

Depositphotos

Водата и природните ресурси како нов извор на ризик

За разлика од претходните години, биолошката разновидност во 2026 не се појавува како додатна ЕСГ тема, туку како многу конкретен деловен ризик. Посебно се издвојува водата, не само како еколошки предизвик, туку и како ограничувачки фактор за индустријата, енергетиката и земјоделието.

Во одделни сектори, достапноста и цената на водата веќе влегуваат во проценките на ризик, планирањето на инвестиции и долгорочните договори. Со климатските екстреми и зголемениот притисок врз ресурсите, природата во 2026. сè почесто ќе се разгледува низ призмата на континуитетот на работењето, а не исклучиво како прашање на одржливост како вредност.

Одржливите инвестиции влегуваат во нова фаза

Од инвестициска перспектива, трендовите за 2026. упатуваат на понатамошно оддалечување од површните ознаки „одржливо“. Според податоците на „Морнингстар“ (Morningstar), интересот на инвеститорите сè повеќе се насочува кон конкретни теми: климатска транзиција, обновливи извори на енергија, зелени и одржливи обврзници и биолошка разновидност.

Сè поважно станува тоа што одржливите инвестиции сè почесто се вградуваат во класичните инвестициски анализи. Наместо прашањето „дали нешто е ЕСГ“, во прв план доаѓа прашањето: како транзицијата влијае врз ризикот, приносот и долгорочната стабилност на бизнис-моделот. Со тоа дополнително се намалува просторот за проекти кои се потпираат само на „зелена приказна“, без цврста финансиска основа.

Примената на вештачката интелигенција во следењето на одржливоста

Во 2026. вештачката интелигенција сè помалку ќе се „тестира“, а сè повеќе практично ќе се применува во областа на одржливоста. Најчесто таму каде што на компаниите им недостигаат човечки и организациски капацитети за рачно следење на сè покомплексните барања, од прибирање ЕСГ податоци и следење на добавувачи, до анализа на ризици и оптимизација на потрошувачката на енергија. Во тој контекст, вештачката интелигенција ќе се користи како алатка за побрзо донесување одлуки, а не како самостојно решение.

Истовремено, ширењето на примената на вештачката интелигенција дополнително ќе го отвори прашањето за дигиталната одржливост. Зголемената потрошувачка на дата-центрите и притисокот врз електроенергетските системи во 2026. сè почесто ќе се разгледуваат како деловен и енергетски ризик. Поради тоа, сè поголем акцент ќе се става на решенија кои го намалуваат овој товар, од енергетски поефикасна инфраструктура до посилно потпирање на обновливи извори на енергија. Во тој поглед, обновливите извори ќе играат сè поважна улога не само во климатската транзиција, туку и како предуслов за понатамошната дигитализација.

Bloomberg

Ограничените капацитети ја забавуваат имплементацијата

Речиси сите извори доаѓаат до ист, малку непријатен заклучок. Имено, најголемиот предизвик во 2026. нема да биде недостигот од стратегии, туку недостигот од луѓе, знаење и внатрешна координација во организациите. Целите за ЕСГ се поставени, но сè почесто се покажува дека е тешко да се спроведат доколку останат ограничени само во тесни, специјализирани тимови.

Токму затоа, во 2026. постепено ќе се гледа разликата меѓу компаниите кои успеале одржливоста да ја вградат во финансиите, набавките и оперативните процеси и оние што ја задржале како одделна, изолирана функција. Притисокот од известувањето, трошоците и роковите ќе поттикне прераспределба на одговорностите и поширока вклученост на деловните функции во теми кои доскоро се сметаа за исклучиво ЕСГ-област. Таму каде што тоа нема да се случи, имплементацијата ќе остане побавна и недоволно усогласена.

Година во која се гледа разликата

Годината што ни претстои, во европски контекст, не се најавува како година на нови големи ветувања. Таа сè повеќе се опишува како година во која јасно ќе се види кој ја сфатил одржливоста сериозно, а кој ја користел како погодна рамка сè додека тоа било доволно.

ЦСРД со потесен, но пообврзувачки круг на обврзници, ЦБАМ кој го претвора јаглеродот во трошок, притисокот од „Скоуп 3“ и промените на инвестициската страна создаваат средина во која разликата меѓу вистинската транзиција и декларативната одржливост веќе тешко може да се прикрие.

За многу компании, ова нема да биде „нова фаза на ЕСГ“, туку првпат навистина да се види колкава тежина имале нивните претходни одлуки.