Поранешен советник на претседатели на САД за ББА: Европа мора да ја чува својата индустрија

Со години ЕСГ беше една од најважните теми во светот на инвестициите. Фондовите се натпреваруваа кој ќе има „позелено“ портфолио, компаниите објавуваа сè пообемни извештаи за одржливост, а инвеститорите бараа можности во сектори што требаше да ја водат енергетската транзиција.

Денес сликата е поинаква. Капиталот сè повеќе се насочува кон одбрана, вештачка интелигенција (ВИ) и енергетска инфраструктура, додека сè почесто се поставува прашањето дали одржливоста влегува во нова, попрагматична фаза.

За тоа разговаравме со Хуан Верде, американски експерт за одржлив развој, енергетика и меѓународни инвестиции и гостин предавач на фестивалот „Гринцајт“ (Greencajt), кој се одржа од 1 до 3 јуни во Загреб. Во текот на кариерата соработувал со администрациите на Бил Клинтон, Барак Обама и на Џо Бајден, а со години ги советува владите, инвеститорите и компаниите за одржлив развој, енергетика и глобална конкурентност.

Во разговор за „Блумберг Адрија“ тој објаснува зошто не верува дека ЕСГ исчезнува, туку дека се менува начинот на кој пазарите го гледаат. Тој говори за тоа дали Европа може да спроведе декарбонизација без слабеење на индустријата, зошто енергетската сигурност и геополитиката станаа клучни теми за инвеститорите и каква улога ќе има растот на вештачката интелигенција и центрите за податоци во идните енергетски инвестиции.

Greencajt festival

ЕСГ денес е многу поконтроверзен отколку пред пет или шест години. Дали проблемот беше во самиот концепт на одржливо инвестирање или во начинот на кој целата приказна беше претставена пред јавноста и инвеститорите?

Не верувам дека проблемот беше во самиот концепт. Основната идеја на одржливото инвестирање, односно вклучувањето долгорочни еколошки, социјални и управувачки ризици во економското одлучување, и понатаму е целосно оправдана.

Се промени начинот на кој се зборуваше за тоа. Во некои случаи ЕСГ се претставуваше речиси како морална обврска, наместо како рамка за управување со ризици, зголемување на отпорноста и препознавање долгорочни можности. Тоа доведе до поларизација и создаде нереални очекувања.

Истовремено, некои од компаниите спроведуваа површни ЕСГ-стратегии или се впуштаа во „гринвошинг“ (greenwashing), што ја наруши кредибилноста на целиот концепт и предизвика скептицизам кај инвеститорите и пошироката јавност.

Денес разговорот за ЕСГ созрева. Пазарите се оддалечуваат од слоганите и се враќаат на суштинските прашања како енергетска сигурност, индустриска конкурентност, отпорност на синџирите на снабдување, ефикасност, иновации и долгорочно создавање вредност. Одржливоста станува помалку идеолошко, а повеќе стратешко прашање, што според мене е поздраво и за инвеститорите и за самата транзиција.

Инвеститорите сè повеќе вложуваат во одбрана, вештачка интелигенција и енергетска инфраструктура, додека интересот за делови од зелениот сектор ослабе. Дали гледаме промена на глобалниот инвестициски наратив по години доминација на ЕСГ?

Да, но не би го опишал тоа како напуштање на одржливоста. Повеќе би рекол дека станува збор за еволуција на приоритетите како одговор на сè пофрагментираното и понестабилно геополитичко опкружување.

Светот денес се соочува со прашања на енергетска сигурност, геополитичка нестабилност, технолошко натпреварување и индустриски политики во размери какви што не сме виделе со децении. Природно е капиталот да се насочува кон сектори што се сметаат за стратешки важни, како одбрана, вештачка интелигенција, инфраструктура, полупроводници и енергетски системи.

Но многу од тие инвестиции се тесно поврзани токму со зелената транзиција. Електрификација, модернизација на електроенергетските мрежи, батериско складирање енергија, критични минерали, центри за податоци и обновливи извори на енергија се дел од истата структурна трансформација.

Затоа не мислам дека ЕСГ исчезнува. Пазарот станува попрагматичен и повеќе насочен кон конкретни економски и стратешки резултати отколку кон самите етикети. Одржливоста повеќе не е посебна тема, туку сè повеќе се интегрира во прашањата на конкурентност, отпорност и национална безбедност.

Европа продолжува силно да ја турка декарбонизацијата, додека индустријата предупредува на високи цени на енергијата и пад на конкурентноста. Дали постои ризик Европа да ја ослаби својата индустриска база ако се движи пребрзо?

Тој ризик дефинитивно постои ако транзицијата не се управува внимателно.

Климатските амбиции сами по себе не се доволни. Декарбонизацијата мора да биде усогласена со индустриска конкурентност, пристапни цени на енергијата, инвестиции во инфраструктура и технолошки иновации. Во спротивно Европа ризикува намалување на емисиите без создавање индустриска отпорност.

Прашањето не е дали Европа треба да спроведе декарбонизација. Треба и мора. Клучно е како тоа да се направи со зачувување на економската сила и општествената стабилност.

Тоа значи забрзани инвестиции во електроенергетски мрежи, системи за складирање енергија, нуклеарна енергија каде што е соодветна, обновливи извори, индустриски иновации и енергетска ефикасност. Истовремено треба да се намали прекумерната бирократија и да се обезбеди европските компании да останат глобално конкурентни.

Европа располага со извонреден талент, технологија и регулаторни капацитети. Но транзицијата не смее да се одвои од економската реалност. Одржливоста и конкурентноста мора да одат заедно.

 

Може ли Европа реално да ја оствари зелената транзиција без значајно проширување на домашното производство на батерии, критични минерали и енергетска инфраструктура, особено во момент кога Кина доминира со голем дел од синџирите на снабдување?

 

Не, реално не може.

Една од најголемите лекции од последните години е дека енергетската транзиција и стратешката автономија денес се длабоко поврзани. Европа не може претерано да зависи од надворешни синџири на снабдување за технологии што се клучни за нејзината економска и енергетска иднина.

Тоа не значи дека Европа треба да се изолира од глобалната трговија, но значи дека диверзификацијата, домашните индустриски капацитети и отпорноста на синџирите на снабдување стануваат стратешки приоритети.

Батериите, електроенергетските мрежи, критичните минерали, полупроводниците, водородната инфраструктура и напредното производство ќе играат клучна улога во европската конкурентност во следните децении.

Транзицијата повеќе не е само прашање на намалување на емисиите. Станува збор и за тоа кој ги контролира технологиите, синџирите на снабдување, индустриските капацитети и иновациските екосистеми што ќе ја обликуваат идната глобална економија.

Обновливите извори на енергија некогаш се гледаа првенствено како климатско прашање. Денес сè повеќе се гледаат низ призмата на енергетска безбедност и геополитика. Како оваа промена влијаеше врз ставот на инвеститорите кон енергетската транзиција?

Таа промена значително ја преобликува дебатата.

Пред неколку години многу инвеститори ги гледаа обновливите извори на енергија првенствено низ еколошка или ЕСГ-призма. Денес тие сè повеќе се сметаат за стратешка инфраструктура.

Војната во Украина, нарушувањата во синџирите на снабдување и нестабилноста на енергетските пазари суштински ја променија перцепцијата. Владите и инвеститорите денес разбираат дека домашното производство на енергија од обновливи извори може да ја намали зависноста од нестабилни доставувачи, да ја зголеми отпорноста на економијата и да ја зајакне националната конкурентност.

Со други зборови, обновливите извори повеќе не се само прашање на климатска политика. Тие се и прашање на суверенитет, стабилност и економска безбедност.

Оваа промена дополнително ја засили долгорочната инвестициска приказна поврзана со чистата енергија, бидејќи енергетската независност и отпорност се приоритети што ги надминуваат политичките циклуси.

Сведоци сме на силен раст на инвестициите во ВИ-центри за податоци и електрификација. Може ли вештачката интелигенција и растот на потрошувачката на електрична енергија на крајот да ги забрзаат инвестициите во обновливи извори?

Да, многу веројатно.

Вештачката интелигенција, електрификацијата и дигиталната инфраструктура поттикнуваат силен раст на глобалната побарувачка за електрична енергија. Тоа создава голем притисок производствените капацитети да се прошират брзо, сигурно и со прифатливи трошоци.

Обновливите извори ќе имаат важна улога бидејќи стануваат сè поконкурентни, поскалабилни и побрзи за имплементација. Истовремено, веројатно ќе ни биде потребен разновиден енергетски микс што вклучува и системи за складирање енергија, модернизација на мрежата, нуклеарна енергија во одредени региони и напредни технологии.

На некој начин, вештачката интелигенција може да стане неочекуван катализатор на енергетската транзиција, бидејќи дигиталната економија бара огромни количества сигурна електрична енергија, а пазарите природно ќе ги бараат најефикасните и економски најисплатливи извори.

Работевте со администрациите на Бил Клинтон, Барак Обама и на Џо Бајден. Како денешната политичка клима се споредува со периодот кога климатските политики имаа поширока двопартиска поддршка во САД?

Денешното политичко опкружување несомнено е пополаризирано.

Во претходните периоди често постоеше повеќе простор за двопартиски консензус околу теми како иновации, енергетска независност, заштита на животната средина и индустриска конкурентност. Денес климатската политика е значително почувствителна политичка тема.

Интересно е, сепак, што пазарните трендови и покрај политичките поделби продолжуваат да напредуваат. Инвестициите во чиста енергија, производство, инфраструктура, батерии и напредни технологии продолжуваат да растат бидејќи многу од овие сектори имаат економска и стратешка логика што ги надминува идеолошките поделби.

Еден од политички најпаметните потези на претседателот Бајден беше да обезбеди значаен дел од инвестициите во чиста енергија да заврши во сојузни држави управувани од републиканци, создавајќи таму нови работни места и индустриски раст.

Тоа е важно затоа што трајните транзиции не се градат само преку политички наративи туку и преку создавање економски стимулации и можности што тешко се поништуваат.

Доналд Трамп силно ги поддржува фосилните горива и отворено ги критикува зелените политики. Може ли една администрација значајно да ја забави енергетската транзиција или пазарот веќе е предалеку отиден кон обновливи извори за политиката да може да го смени правецот?

Политиката може да влијае врз брзината на транзицијата, но не верувам дека може да го промени нејзиниот вкупен правец.

Причината е едноставна. Транзицијата денес сè повеќе е водена од економијата, технологијата, енергетската сигурност и приватниот капитал, а не само од политиката.

Обновливите извори на енергија, батериското складирање, електрификацијата и чистите технологии во изминатата деценија постигнаа огромен напредок во конкурентноста. Глобалните инвестициски трендови, корпоративните стратегии и технолошките иновации продолжуваат да се развиваат во тој правец.

Секако, јавните политики и понатаму се важни. Регулативата, стимулациите, дозволите и јавните инвестиции можат значајно да го забрзаат или забават напредокот. Но пошироките структурни сили што ја движат транзицијата денес се пред сè глобални и економски по природа.

Транзицијата може да се одвива нерамномерно, во зависност од политичките циклуси, но верувам дека нејзиниот општ правец е неповратен.

Гледајќи кон следната деценија, дали сте оптимист во однос на иднината на зелената транзиција или сметате дека влегуваме во побавна и попрагматична фаза на трансформација?

Оптимист сум, но исто така верувам дека влегуваме во попрагматична фаза, а тоа не мора да биде лошо.

Раните години на транзицијата често беа водени од амбициозни наративи и широки ветувања. Следната фаза ќе биде повеќе насочена кон имплементација, инфраструктура, индустриска стратегија, пристапност, отпорност и конкретна реализација на проекти.

Тоа значи дека транзицијата понекогаш може да се одвива побавно отколку што би сакале активистите, но најверојатно ќе стане поцврсто втемелена во економските реалности, а со тоа и подолгорочно одржлива.

Факт е дека глобалната економија веќе се движи кон електрификација, почисти технологии, поголема ефикасност и пониски емисии. Прашањето повеќе не е дали транзицијата ќе се случи, туку кои држави и компании ќе ја водат најпаметно и најконкурентно.