Вински откритија од регионот што ќе сакате да ги имате во вашата колекција

Дали 97 поени на натпреварот „Декантер ВВА“ (Decanter WWA), големите златни медали на „Мундус вини“ (Mundus Vini) во Германија или националните признанија на „АВЦ Виена“ (AWC Vienna) ги одредуваат вистинските вински ѕвезди или сепак тоа е хедонистичката поврзаност на одредени вина со гастрономијата? Можат ли и помалку познатите вина да изненадат покрај добар оброк? Еве неколку применливи ено-гастро предлози избрани врз основа на одредени специфичности, но и од лично искуство (вклучувајќи го и она најдоброто, од грозје до вино) додека патувате низ регионот.

Србија

Фактот што српската автохтона сорта прокупец (под старото име) „каменичарка 2022“ од винарницата „Александровиќ“ освои платина на Decanter World Wine Awards 2026 во Лондон, прва за таа речиси заборавена и изгубена древна сорта што во своето време владеела со поголем дел од Балканот, апсолутно не е причината поради која тоа вино се најде во овој преглед. Српската винска сцена е во голем подем и тие 97 поени, секако, му значат многу на винскиот бард Божидар Божа Александровиќ за полесна продажба во странство, но суштината на овој избор е нешто друго. Приспособувањето што дава резултати, а кое ни е глобално неопходно.

„Александровиќ“

Легендата вели дека прокупецот отсекогаш важел за лесно винце од кое никогаш нема да произлезе ништо големо. Визионерот Александровиќ, заедно со регионалната енолошка легенда Владан Николиќ, посакал да ја промени таа слика и од бербата 2017 го создал првиот сортен прокупец, но како големо, моќно, медитативно јужно вино. Но тоа не функционирало како што требало. Сепак, искусниот винар и агроном во меѓувреме работел на клонска селекција и внимателно слушал што бара „светот“ - сѐ полесни црвени вина. Конечно ја создал „каменичарка“ според тие насоки како извонреден „њу ејџ“ придонес кон шумадиската гастрономија. Прокупецот, кој народот отсекогаш го славел со крцкаво печено месо и варени јадења со месо, сега стана нова визија, толку софистицирана, мека и жива во стилот на пино ноар што неговата гастрономска примена се прошири до несогледливи граници. (Просечна цена: околу 16 евра)

За жал, пенливата сцена во Србија сѐ уште значително заостанува зад хрватската, а особено зад словенечката. Сепак, традиционално произведеното пенливо вино „дина винум“ (Dina Vinum) од сортата грашац (некогаш италијански ризлинг, во Хрватска грашевина), кое сѐ почесто се користи како автохтоно име за оваа сорта, своевремено го шокираше Балканот со својот квалитет и ја освои титулата најдобро српско вино на Balkan International Wine Competition 2021.

„Дина винум“ | Nenad Basarić

Малата винарница „Винум“ (Vinum) од Сремски Карловци и денес не отстапува од импресивниот израз на фините меурчиња, а голем број делегации руски обожаватели ја посетуваат винарницата, која особено ја нагласува комбинацијата на ова вино со кавијар. (Просечна цена: 25 евра)

Но можеби најдобриот пријател на различни јадења и на вашиот буџет можете да го пронајдете под името на некогашниот вински гигант „Џервин“ од Књажевац. Успешната приватизација донесе грижа за лозјата и сѐ повеќе меѓународни признанија. Широкиот спектар на етикети е единственото нешто што потсетува на големите винарници, но денешниот „Џервин“ е гигант во релативно мало издание. Неговиот исклучителен „совињон бланк“ (просечна цена: околу 8 евра) одлично се комбинира со речиси сѐ освен со црвено месо на скара, додека барикираната варијанта „лозана гранд“ претставува посебно доживување. (Просечна цена: околу 15 евра)

„Совињон џервин“ | Kompanija

БиХ

Царско вино за сите луѓе. Така може да се опише авторскиот печат на најголемата херцеговска бела винска ѕвезда - жилавката, во шишето „царско вино гранд кру“ (Carsko vino Grand Cru) од „Подруми Вукоје 1982“ (Podrumi Vukoje 1982), дело на требињскиот вински маг Радован Вукоје. Преданијата велат дека на сливот на реката Сушица во Требишница, десетина километри источно од Требиње, во 1894 година за време на Австро-Унгарија биле подигнати царските лозја со насади од жилавка, од кои се добивало вино за виенскиот двор. Токму таа традиција и тој лозов насад, обновен во 2003 година, Вукоје и денес ги одржува, како и стилот на богато, хербално, минерално, но истовремено воздушесто вино.

Најновата берба од 2022 година целосно ги исполнува овие стандарди. А со каква храна најдобро оди? Многу едноставно: со медени круши, зрели смокви, слатки јаболка и ананас, кои ги истакнуваат сочните киселини во чашата. Можеби ова исклучително медитативно вино нема да го нарачате со главно јадење, но како дигестив или дури како десерт совршено ја игра улогата на „ароматизатор“ и за суви колачи со јаткасти плодови.

„Царско вино гранд кру“ одлично се комбинира со круши, зрели смокви, слатки јаболка и ананас, извлекувајќи ја сочната киселост што се ослободува од чашата. | Nenad Basarić

На крајот на краиштата, „царско вино гранд кру“ беше вклучено од списанието „Декантер“ на престижната годишна листа на препораки, не само за бербата 2018 туку и за сите следни, почитувајќи ја конзистентноста на квалитетот, на која винарот исклучително многу инсистира. Токму славата на ова вино придонесе и сортата да добие свој фестивал, кој веќе цела деценија во август се одржува во Требиње, во винската галерија „Вукоје“. (Просечна цена: околу 40 евра)

Винската историја на БиХ со децении беше запоставена и главно се потпираше на суровини за индустриски бели вина преку судбината на големите комбинати како ХЕПОК, додека вранецот некако ја одржуваше свеста за потенцијалот на единствениот тероар во крајниот исток на Херцеговина.

На периферијата на регионалните вински случувања најпрво се појавија винските фестивали во Бања Лука и Сараево, а потоа следуваше сѐ поголемо свртување кон автохтоните сорти, кои добиваат заслужени аплаузи. Ова доведе до тоа херцеговските винари во последните неколку години да бидат обилно наградувани со златни медали од Лондон. Таквиот успех ги поттикна дополнително да се фокусираат на развивање на сопствената приказна. Додека во западна Херцеговина фестивалот „Блаж“ (блатина/жилавка) ги фаќаше своите корени, Винскиот салон на жилавката во Требиње сѐ повеќе стануваше конкурент на традиционалното сфаќање за врвен вранец, а во последно време особено внимание привлекува „Трњак фест“ во Љубушки, посветен на автохтоната сорта, која сè повеќе привлекува внимание.

За сето тоа време, винарницата „Јунгиќ“ од Марковац, во близината на Бања Лука, вредно освојува високи признанија и поени за БиХ на светските листи. Вината од интернационални сорти од совршено уредените марковачки лозја нудат широк спектар можности за локалната гастрономија, без разлика дали станува збор за „темјаника премиум“ или „каберне совињон премиум 2015“ „позлатен“ од „Декантер“.

Вина „јунгиќ“ | Nenad Basarić

Можеби сопственикот Жељко Јунгиќ ќе ви каже дека најмногу го сака своето вино „шикар“, но вертикалата на каберне од 2009 до 2021 година го покажа целото богатство на црвено и црно овошје, без разлика дали виното содржело 15 проценти алкохол, било еластично на непцето, носело чиста елеганција со малку чад и чоколадо во завршницата или потсетувало на вкусниот амароне стил. (Просечна цена на „каберне совињон премиум 2015“: околу 50 евра)

Идеално е со дивеч приготвен на различни начини, со темно чоколадо со вишни, со телешко под сач или со лесно печен бифтек во сос од тартуфи. Тоа е висока класа што не остава рамнодушен ниту еден љубител на виното.

Македонија

Во најголем дел од 20 и 21 век македонското грозје и вина се составен дел од регионалната трпеза, па дури и од етикетите на вината од Србија до Словенија. И пошироко, Германците го сакаат македонското вино, но барем чесно го наведуваат неговото потекло на шишето.

Сликата не е драматично променета. Извозот во цистерни и понатаму претставува голем дел од економскиот колач, но македонските премиум вина сѐ повеќе носат белези на оригиналност и занаетчиска изработка, што лесно се забележува на винските натпревари. Винарницата „Тиквеш“, со своите инвестиции во Франција и фокусот на различни тероари, е регионален рекордер по бројот на највисоки и втори признанија, додека винарниците како „Шато Камник“ (Chateau Kamnik) ги следат тие успеси отворајќи нови сортни хоризонти. Во Македонија повеќе не блеска само вранецот, ниту само темјаниката. Малите винарници сѐ повеќе инсистираат на автохтоноста на станушината и оригиналноста на изразот, без оглед на малото производство.

Вина „камник“ | Nenad Basarić

Една од водечките вински ѕвезди на регионот е „барово ред 2022“ од „Тиквеш“, вино што неодамна се врати од Германија со злато од летниот „Мундус вини“ 2026 и титулата „Бест оф шоу“ (Best of Show) за Македонија. Тоа е истото вино што од бербата 2015 го освои првиот платинест медал за Македонија на „Декантер ВВА 2018“ (Decanter WWA 2018) во Лондон со 97 поени. Но медалите не се она што се пие и јаде.

Автохтоната купажа од кратошија и една третина вранец со години суверено владее на балканската сцена на црвени вина. Свежината што доаѓа од особено минералната почва и надморската височина од 700 метри е одлично усогласена во силно вино со кадифени танини и голем број ароми на зачини, шумско овошје и суви сливи.

Ваквите вина можат лесно да ја поднесат маснотијата на свинските ребра, но и на сувото планинско јагнешко да му дадат потребни сочни киселини и дополнителна ароматичност. Гулаш од шумски печурки збогатен со парчиња дивеч претставува сосема ново ниво. (Просечна цена: околу 40 евра)

Фото: Nenad Basarić

Кога станува збор за гастрономијата, лесните бели македонски вина ќе ја одиграат својата улога покрај ладни предјадења и мезе, но ако на маса има ризото, потребно е посебно ниво на префинетост. Во таа насока се истакнува „темјаника“ од познатата скопска винарница „Шато Камник“, која во мирисот носи ароми на мед и цвеќиња, додека за помрсните јадења се препорачува „пино григио“ (Pinot Grigio) од истиот производител, со сочни киселини и оревова завршница. (Просечна цена на „темјаника“: околу 15 евра, освен ако не ја претпочитате поскапата верзија со златни ливчиња.)

Доколку патот ве однесе во Охрид, ќе имате можност да пробате вистински пример за „најдобра вредност за парите“. Винарницата „Охрид“, гигант што произведува околу шест милиони литри, е во (ко)сопственост на винарницата „Чока“, но тие вина сепак не се продаваат во регионот. Штета, бидејќи со речиси секој оброк можат да се комбинираат лесни, воздушести и исклучително пивки вина од интернационални сорти, како и темјаника. (Просечна цена: околу 6,5 евра)

Црна Гора

На винската сцена се појавуваат нови имиња, која долго време практично беше обележана само од комбинатот „13 Јули“ со винарницата „Плантаже“ и најголемото монолитно лозје во Европа. Во моментов особено се издвојува името на Дејан Кековиќ, сопственик на винарницата „Кековиќ естејт“. Додека новиот објект се гради покрај постојната винарница со недоволен капацитет, но и убава дегустацискна сала и градина, Дејан упорно работи на обновувањето на црногорските автохтони сорти, од вранец, преку извонредната кратошија, па до речиси изгубеното бело грозје жижак, кое повторно го засадува.

Засега, вистинска ѕвезда е купажата „радован“, која за кратко време освои голем број светски златни медали, поради што „Кековиќ естејт“ е најбрзорастечката винарница во Црна Гора. Доказ за тоа е и титулата „Бест оф шоу Монтенегро“ (Best of Show Montenegro) на натпреварот БИВЦ (BIWC 2026). Домашните тестенини со пршута, велингтонот од телешки бифтек, паштетите од шампињони и шитаке печурките, за време на прославата на Денот на кратошијата 2026 во оваа винарница, не ја нарушија ароматиката на ова водечко вино на куќата, мешавина од вранец и каберне совињон, кое го носи името на таткото на Дејан, Радован. Раскошниот мирис на црно шумско овошје испреплетен со чоколадо, тутун и зачини од француски даб долго останува во сеќавањето и кога храната ќе исчезне од масата. (Просечна цена: околу 31 евро)

Купажа „радован“, винарница „Кековиќ естејт“, Црна Гора | Nenad Basarić

Поради глобалните климатски промени, на производителите во Црна Гора им е препорачано лозјата со бели сорти да ги подигаат на поголеми надморски височини. Во семејната винарница БПЕ (Brnović Patrimonio Estate) немаат таков проблем, бидејќи нивните вина се природно свежи и пивки. Особено се издвојува „малвазија виргола“ (Malvasija Virgola), произведена од сортата малвазија ди кандија, богата со цитрусни ароми, која не е наменета само за сирење и пршута туку одлично се комбинира и со помрсно ризото. (Просечна цена: околу 20 евра)

Десет пати помало производство од споменатата винарница, односно околу 20.000 шишиња годишно, има винарницата „Марковиќ“, сместена во чудесно зелено опкружување во котлина близу езеро.

Винарница „Марковиќ“, Црна Гора | Nenad Basarić  

Подземен тунел, галерија и вински храм на седум метри длабочина, стаклена ресторанска градина, сместување и базен се само дел од интересните елементи на оваа винарница. Тие произведуваат и црна темјаника „инат“, од лозје со потекло од манастирот „Буково“, како и пино ноар, кој речиси никој во Црна Гора не го произведува. Големото портфолио со необични имиња нуди многу можности, но шираз „ти’o“ е нешто што не се одбива и одлично ги следи сите печени и варени меса со потпечен зеленчук. (Просечна цена: 28 евра)

Хрватска

Трите јасно дефинирани вински региони, огромниот број автохтони сорти, развиената сцена на пенливи вина, островското винарство, малвазијата и Истра како посебен вински свет, како и кокетирањето на Далматинска Загора со црните сорти блатина и трњак, создаваат бескрајна палета на одлични можности за спојување на винските ѕвезди со мишелин-креациите на познатите готвачи.

Здружението „Кварнер вајнс“ пред само неколку години презеде амбициозна задача со текот на времето да го достигне моделот на успех што Истра го спроведе речиси совршено: врвна гастрономија во комбинација со лесно бело вино од автохтоната сорта жлахтина, а особено радува и постепеното пробивање на црната сорта сансигот.

Така, кварнерската жлахтина тргна по веќе трасираниот пат на истарската малвазија. Со помош на Туристичката организација на Кварнер беа организирани манифестациите „Вајнри“ (WineRi) и КВТ (Kvarner Wine Trophy), а целата приказна беше крунисана со титулата европски регион на гастрономијата за Кварнер во 2026 година.

„Кварнер вајнс“, Хрватска | Nenad Basarić

Иако би можел да се препорача навистина исклучителниот „сансигот 2021“ (Sansigot 2021) од „Куќа вина Иван Катунар“, богатството на производи од морето, островите, крајбрежјето и внатрешноста на Кварнер бара нешто универзално и оригинално. Такво вино е жлахтината што заеднички ја создаваат членовите на здружението „Кварнер вајнс“. За кварнерски шкампи, октопод, бродет, школки или риба на скара, тоа е универзално вино. Не се разликува многу од другите жлахтини, освен по етикетата, но претставува одличен израз на заедништво, идеја и универзална оригиналност. (Се продава во подарок пакување, дрвена кутија со две чаши за жлахтина: 70 евра)

„Сансигот“, познат и како „сушќан црни“, го добил своето име по песочниот кварнерски остров Сусак, каде што оваа сорта на црно грозје се одгледува уште од дамнешни времиња. | Kuća vina Ivan Katunar

Младиот корчулански технолог и винар Иван Батистиќ Зуре во 2016 година го произведе „елисон“ од сортата грк, која во тој момент беше речиси целосно непозната на светската винска сцена. Само неколку години подоцна корчуланските винари дојдоа во центарот на вниманието токму благодарение на оваа автохтона сорта, речиси изгубена во времето и просторот. Освоениот платинест медал на ДВВА (DWWA 2026) е само дополнување на фактот дека „елисон“ може да се пие со мрсни жолти сирења, но најдобро функционира како десерт сам по себе. (Просечна цена: 53 евра за шише од 0,375 л)

„Грк бартул“, „Зуре вајнс“, Хрватска | Kompanija

Посавина нуди фантастични грашевини и ледени траминци, вината од плавец мал стануваат сѐ попрефинети, а малвазијата постои во сите можни стилови и намени. Но пенливите вина, како оние од Плешивица и оние од крајбрежјето, претставуваат ново поглавје во хрватската винска историја. Со еден збор, тоа се гастрономски универзални вина што можат да се комбинираат со супи, предјадења, варени јадења, скара, колачи, пред и по јадење. Или на свадби.

Винарницата „Томац“ од Плешивица е автор на една од пенливите ѕвезди. „Брут амфора 2010“ (Brut Amfora 2010), купажа од шардоне и 50 проценти автохтони плешивички сорти, е едно од првите пенливи вина произведени во амфора. Своевремено списанието „Декантер“ го вклучи на почесното место на листата со 75 највлијателни пенливи вина за 2016 година. Солени и благи печени бадеми, лесно бело мисиркино месо, паштета од гуска и црвен кавијар се комбинации што прекрасно ги освежуваат и телото и духот. (Просечна цена: околу 45 евра)

Словенија

Добре дојдовте во царството на белите и пенливите вина. Она што на светската сцена го прават „Бјана“ и „Истенич“ во областа на пенливите вина, природните винари од Брда како Марјан Симчич или Алеж Кристанчич („Мовиа“), како и оние од Випавската Долина со долгите мацерации на грозјето, светот одамна го препозна, а приказната продолжува и дополнително се продлабочува.

Изразено минералните и елегантни вина од серијата „опока“ на Симчич редовно освојуваат медали на најголемите светски натпревари. Можеби совињон бланк од лози постари од половина век, особено во оранж стил, не е идеален пример за спојување со храна, но една винска ѕвезда мора да се соочи и со тоа. Без грижи, морските плодови, јастогот или октоподот совршено ќе се вклопат во комплексните ароматични слоеви на совињонот. Морската и речната риба, како и живината во сос од бело вино, ќе ја впијат неговата енергија, додека вргањот ќе се препознае во нотите на шумско тло што ги носи виното. Ниту тартуфите не треба да се исклучат. (Просечна цена: околу 58 евра)

„Совињон блан опока“ | Vinarija Marjan Simčić 

Миран Сирк, сопственик на винарницата „Бајна“ во селото Биљана во Горишките Брда, на некој начин е крал на пенливите вина во тој крај, барем според досегашните светски награди и платинестите трофеи на „Декантер“. „Бјана брут териор“ од сортата ребула е конечно решение доколку ја барате совршеноста на меурчињата во комбинација со врвна риба на чинијата. (Просечна цена: околу 26 евра)

Понуда на винарницата „Бајна“ во селото Биљана во Горишки Брда | Vinarija Bjana

За да не изгледа дека Словенија нуди само фантастични бели вина, веродостоен доказ претставува винската куќа „Тилиа естејт ХП“ (Tilia Estate - House of Pinots) од Випавската Долина. Сопственикот Матјаж Лемут се определил главно да произведува вина од својата омилена сорта пино ноар, но и од пино гри, кој на ист начин го создава повеќе од три децении.

Едно од четирите пино ноар на Tilia Estate – House of Pinots | Nenad Basarić

Во приказната за виното и уметноста, односно за уметноста на создавање црвен бургундец (пино ноар) како една од најпредизвикувачките сорти во светот, Матјаж произведува четири различни и автентични пино ноари. Најкомплексен е „тилиа вејт лејбел“ (Tilia White Label), но веќе почетната етикета „пино ноар випава валеј“ (Pinot Noir Vipava Valley) нуди достоинствено надополнување на вкусовите и ароматиката на фоа гра. (Просечна цена: околу 12 евра)