Турција ја купува фудбалската елита: од каде се стотиците милиони за новиот подем на Суперлигата

Душан Влаховиќ на 26-годишна возраст го напушти Јувентус и потпиша тригодишен договор со Бешикташ. Мохамед Салах, по девет сезони во Ливерпул, се пресели во Трабзонспор. Мејсон Гринвуд го замени Марсеј со Фенербахче, Нејтан Аке пристигна од Манчестер Сити, Леандро Тросар од Арсенал, додека Галатасарај плати 25 милиони евра за 21-годишната нова руска ѕвезда Алексеј Батраков.

Оваа листа доволно говори за тоа што моментално се случува во турскиот фудбал. Суперлигата повторно привлекува големи европски имиња, но овој инвестициски циклус е многу поширок од некогашното доведување ѕвезди на крајот од нивните кариери. Клубовите сѐ почесто ангажираат фудбалери кои сѐ уште имаат години пред себе, висока спортска вредност и пазарна привлечност во најсилните европски лиги.

Заклучно со 22 август, клубовите од турската Суперлига потрошиле 306,4 милиони евра за трансфери, а од продажба на играчи инкасирале 111,1 милион евра. Така, нето-потрошувачката достигнала 195,4 милиони евра, покажуваат податоците на „Трансфермаркт“.

Уште поважно е што станува збор за продолжување на трендот. „Фудбал Бенчмарк“ (Football Benchmark) пресмета дека минатата сезона турската Суперлига потрошила рекордни 477 милиони евра за трансфери, со нето трансферски дефицит од 217 милиони евра. Така, во период од две сезони, турските клубови оствариле вкупна бруто потрошувачка за трансфери од речиси 783 милиони евра и нето минус од повеќе од 412 милиони евра.

Турција веќе не ангажира само играчи кои се на крајот на кариерата

Виктор Осимен беше трансферот што ја помести границата. Галатасарај во летото 2025 година, по претходната сезона мината на позајмица, го откупи од Наполи за 75 милиони евра. Дотогашниот рекорд во турскиот фудбал беше трансферот на Фенербахче, кој плати 20 милиони евра за Јусеф Ен-Несири. Осимен лани имаше 26 години и важеше за еден од најбараните напаѓачи во Европа.

Ова лето истиот тренд го продолжуваат и другите клубови. Фенербахче плати 39 милиони евра на Марсеј за 24-годишниот Мејсон Гринвуд, а од Манчестер Сити го доведе Нејтан Аке, дополнително засилувајќи го нападот со Ведат Мурики и Ромелу Лукаку. Трансферот на Гринвуд ќе биде исплатен во три еднакви годишни рати, што покажува како клубовите ги распределуваат денешните големи трошоци преку идните приходи.

Бешикташ издвои 18 милиони евра за Леандро Тросар од Арсенал, исто така со исплата на рати во период од три години. Трансферот што има најголема тежина за пазарите во регионот Адрија пристигна неколку недели подоцна. Душан Влаховиќ, по истекот на договорот со Јувентус, дојде како слободен играч и потпиша договор до летото 2029 година.

Трансферниот надомест од нула евра, притоа, може да залаже. Бешикташ на Влаховиќ ќе му исплаќа загарантирани 7,5 милиони евра по сезона, односно најмалку 22,5 милиони евра во текот на тригодишниот договор. Јувентус за истиот играч во јануари 2022 година ѝ плати на Фиорентина почетни 70 милиони евра, со можност сумата да се зголеми за уште десет милиони преку бонуси.

Токму затоа, трансферот на Влаховиќ е добар показател за новата позиција на лигата. На 26 години тој сè уште припаѓа на генерацијата од која се очекуваат најдобрите сезони во кариерата. Поранешниот турски модел најчесто подразбираше висока плата за големо име чија пазарна вредност се приближува до нула. Денешниот модел вклучува и играчи кои клубовите сè уште можат да ги користат и како спортски, но и како трансферски капитал.

Последен пример понуди Галатасарај во август годинава, кога за Батраков плати 25 милиони евра. Рускиот репрезентативец има 21 година и потпиша петгодишен договор.

Салах покажува колку се прошири пазарот

Другата страна на турската стратегија и натаму е привлекувањето на најголемите светски фудбалски имиња. Трабзонспор на почетокот на август го ангажираше Салах по неговото заминување од Ливерпул. Египќанецот пристигна без обесштетување, но според двегодишниот договор ќе заработува 17 милиони евра годишно, дополнети со бонуси и удел во приходите од производите што го носат неговото име.

За Суперлигата е особено значајно што ваков трансфер не го реализираше еден од трите истанбулски великани. Трабзонспор има помала економска база од Галатасарај, Фенербахче и Бешикташ, но може да финансира играч чие име има глобална комерцијална вредност.

Така, Турција истовремено купува два вида вредност. Салах и Лукаку носат публика, спонзори и меѓународна видливост, додека Гринвуд, Влаховиќ или Батраков нудат можност лигата да добие играчи пред да им завршат најдобрите години од кариерата.

Токму во тоа „Фудбал бенчмарк“ гледа еден од главните показатели за репозиционирањето на Суперлигата. Во последните пет сезони турските клубови потрошиле околу 1,1 милијарда евра, а забрзувањето на инвестициите е особено изразено од 2024 година наваму.

Од каде им се парите на Турците

Најголемите турски клубови имаат значително посилна економска основа отколку што сугерира меѓународната вредност на нивната лига.

Галатасарај во сезоната 2024/25 оствари оперативни приходи од 282 милиони евра, Фенербахче од 221 милион евра, а Бешикташ од 150 милиони евра. Кај овие три клуба, комерцијалните и другите приходи во просек сочинувале 57 проценти од вкупните приходи, приходите од натпреварите на домашен терен 28 проценти, додека приходите од телевизиски права и распределбите од УЕФА изнесувале околу 15 проценти.

Ова објаснува важен дел од турскиот модел. Галатасарај, Фенербахче и Бешикташ располагаат со огромни навивачки бази, силни спонзорски портфолија, големи стадиони и домашен пазар од речиси 90 милиони жители. Нивната способност за трошење не зависи исклучиво од вредноста на телевизиските права на турската Суперлига.

И покрај тоа, тие сепак растат. Турската фудбалска федерација (ТФФ) во 2024 година го продаде новиот пакет телевизиски права за Суперлигата и Првата лига на „Беин медиа груп“ (beIN Media Group) за 182 милиони долари по сезона. Тоа претставува значително закрепнување на централните приходи по периодот во кој вредноста на лигата беше погодена од падот на турската лира, пиратеријата и послабите комерцијални договори.

Постојат и еднократни извори на приходи кои на одделни клубови им даваат дополнителен финансиски простор. Галатасарај приходите од проектот на своето атрактивно земјиште во Флорија ги искористи за целосно подмирување на обврските од претходниот договор за финансиско реструктурирање. Во исто време, клубот преку зголемување на капиталот обезбеди повеќе од осум милијарди лири нето-средства, од кои дел се наменети за плати на фудбалерите, трансферни обврски и други долгови.

За оваа сезона, ТФФ дополнително утврди високи лимити за вкупната потрошувачка на водечките клубови: на Галатасарај му е дозволен буџет од нешто повеќе од девет милијарди лири, на Фенербахче 6,33 милијарди лири, на Бешикташ 4,12 милијарди лири, а на Трабзонспор 2,53 милијарди лири.

Турците веќе го гледале овој филм

Турскиот фудбал има доволно искуство за да знае како може да заврши ваквата стратегија.

Галатасарај пред повеќе од десет години ги собра во своите редови играчи како Дидие Дрогба и Весли Снајдер, Фенербахче подоцна ги ангажираше Робин ван Перси и Нани, а Бешикташ го доведе Пепе, како и други познати европски фудбалери. Дел од вложувањата донесоа и спортски успех. Фенербахче во 2013 година стигна до полуфиналето на Лигата на Европа, а Бешикташ во 2017 година го освои првото место во својата група од Лигата на шампионите и обезбеди пласман во осминафиналето. Проблемот се појави кога спортските и комерцијалните приходи повеќе не можеа да ги следат трошоците.

До почетокот на 2019 година долговите на четирите најголеми клубови надминаа десет милијарди лири, што тогаш изнесуваше околу 1,9 милијарди долари. Турската банкарска асоцијација покрена процес на реструктуирање на нивните обврски, а „Ројтерс“ како дел од причините ги наведе прекумерното трошење на странски ѕвезди, слабите резултати и валутната криза.

Затоа актуелниот бум има и сериозни ограничувања. Според „Фудбал бенчмарк“, Галатасарај, Фенербахче и Бешикташ во сезоната 2024/25 заедно оствариле нето загуба од 76 милиони евра. Трошоците за вработените изнесувале 63 проценти од приходите на Галатасарај, 70 проценти кај Фенербахче и дури 82 проценти кај Бешикташ.

Фенербахче летово доби и конкретно предупредување од УЕФА. Клубот беше казнет со седум милиони евра откако неговиот сооднос меѓу трошоците за играчкиот кадар и приходите (squad-cost ratio) во 2025 година ја надминал дозволената граница од 70 проценти.

Што е сега различно

Турските клубови денес сепак работат од многу посилна комерцијална позиција отколку пред десет години. Приходите на најголемите клубови значително пораснаа, стадионите и ВИП-содржините подобро се монетизираат, телевизискиот договор повторно бележи раст, а натпреварувањата на УЕФА нудат далеку поголеми финансиски распределби отколку порано.

Се промени и профилот на дел од играчите што пристигнуваат во Турција. Осимен, Гринвуд, Влаховиќ и Батраков оставаат можност за создавање идна трансферна вредност. Кај ветераните како Салах и Лукаку, пресметката повеќе се темели на спортскиот резултат, спонзорствата, продажбата на билети и глобалната видливост.

На теренот, сепак, Турција сè уште треба да докаже дека високите инвестиции го менуваат европскиот статус на лигата. На почетокот на оваа сезона таа се наоѓаше на деветтото место на петгодишната ранг-листа на УЕФА, зад Португалија, Белгија и Холандија.

Токму тука ќе се одлучува за одржливоста на целиот проект. Редовниот пласман на Галатасарај, Фенербахче и другите клубови во завршниците на европските натпреварувања би донел нови приходи од УЕФА, поголеми спонзорски договори, раст на меѓународната публика и повисока вредност на играчите. Таквиот циклус би можел сегашната потрошувачка да ја претвори во долгорочен раст.

Доколку европските резултати останат слични на досегашните, клупските буџети ќе мора да ги носат товарот на високите плати и трансферните рати без соодветен раст на приходите. Историјата на турскиот фудбал покажува колку брзо таквиот модел може да стане проблем.

Во последните две години Суперлигата направи голем исчекор во способноста да привлекува фудбалери за кои до неодамна беше тешко да се замисли дека ќе настапуваат надвор од најбогатите европски лиги. Осимен го помести трансферниот рекорд, Влаховиќ покажа дека Истанбул може да привлече врвен напаѓач во најдобрите играчки години, а Салах донесе глобална препознатливост и надвор од традиционалната истанбулска тројка.

Следната фаза веќе нема да се мери со претставувањата на аеродромите и со големината на договорите. Ќе се мери со резултатите во Европа и со приходите што ваквите вложувања можат да ги генерираат. Турските клубови веќе покажаа дека можат да купуваат големи играчи. Сега треба да покажат дека од нив можат да создадат подобра и посилна лига.