Тужбата против „Мекдоналдс“ и последиците од истуреното кафе врз светскиот правен систем

Повеќе од триесет години поминаа откако во летото 1994 година поротата на окружниот суд на американската сојузна држава Њу Мексико донесе една од најпознатите одлуки во историјата на заштитата на потрошувачите. Тие пресудија дека „Мекдоналдс“, глобалниот синџир ресторани за брза храна, мораше на 81-годишната Стела Либек да ѝ исплати вкупно 2,9 милиони долари оштета, бидејќи Либек невнимателно си истурила жешко кафе врз себе.

По објавата на пресудата брзо дојде судир во кој, од едната страна беа оние што ја исмејуваа апсурдно високата оштета, а од другата оние што тврдеа дека тоа е вистинската цена за немарноста на корпорациите. Во тој жесток судир најпрво страдаа фактите, а Либек и „Мекдоналдс“ подеднакво станаа мета на критики поради алчност.

Две години пред пресудата, Стела Либек била сопатник во автомобилот што го возел нејзиниот внук. Во „Мекдоналдс драјв“ ресторанот во Албукерки купиле чаша кафе за 49 центи. Бидејќи автомобилот немал држач за чаши, внукот на Либек го паркирал возилото за таа да може да додаде павлака и шеќер во кафето.

Либек ја ставила чашата меѓу нозете и додека се обидувала да го тргне капачето, го истурила жешкото кафе врз препоните и заработила изгореници од трет степен. Завршила во болница каде што поминала и процес на пресадување кожа.

Од „Мекдоналдс“, Либек првично побарала само надомест за здравствените трошоци во висина од 20.000 долари. Од „Мекдоналдс“ понудиле 800. Откако одбиле да ја зголемат понудата, Либек ангажирала адвокат кој поднел тужба. Нејзиниот адвокат потоа му понудил на „Мекдоналдс“ спогодба во висина од 300.000 долари, која компанијата исто така ја одбила.

Стела Либек купи кафе од „Мекдоналдс“, а компанијата скапо го плати | Liesa Johannssen-Koppitz/Bloomberg

 

Во 10-дневниот процес поротата на крајот донесе одлука дека на „Мекдоналдс“ му припаѓа 80 проценти од вината, а на Либек 20 проценти. Ѝ доделија оштета во висина од 200 илјади долари, која беше намалена за 20 проценти на 160 илјади.

Покрај тоа, на „Мекдоналдс“ му беше изречена казна од 2,7 милиони долари. Според информациите што подоцна излегоа во јавност, тој износ бил еднаков на дводневните приходи што компанијата во тој момент ги остварувала од продажба на кафе.

Контроверзна одлука

Судијата на крајот ја намали казната за „Мекдоналдс“ на 480 илјади долари, па вкупниот износ што компанијата требаше да ѝ исплати на Либек беше сведен на 640 илјади. Двете страни се жалеа на пресудата и на крајот склучија вонсудска спогодба за износ кој не беше објавен.

Спогодбата и крајот на процесот отидоа далеку откако во јавноста почна жестока расправа околу контроверзната одлука. Од едната страна беа оние што го бранеа „Мекдоландс“: Зошто би била корпорацијата виновна што некој си истурил врело кафе врз себе? Купивте врело кафе – нормално е дека е врело и дека треба да се биде внимателен со него. Во што е тука вината на „Мекдоналдс“?

Од другата страна беа оние што застанаа на страната на Стела Либек: Дали кафето навистина мора да биде толку врело што остава изгореници од трет степен? И зошто предупредувањето за тоа не е подобро видливо на чашата?

„Пи-џи енд и“ (PG&E) мораше да им исплати 333 милиони долари на жителите на Хинкли во Калифорнија | David Paul Morris/Bloomberg

 

Целиот процес во медиумите доби статус на школски пример за прекумерна оштета. Клучното прашање се сведе на тоа дали компаниите се одговорни за однесувањето на купувачите и потрошувачите, односно колку далеку се протега одговорноста на компаниите за сопствените производи.

Од тогаш беа донесени уште низа високи оштети кои одекнаа во јавноста. Една од најпознатите следеше само две години подоцна, кога жителите на местото Хинкли во американската држава Калифорнија се нагодија со електроенергетската компанија „Пи-џи енд и“ (Pacific Gas and Electric - PG&E) поради загадување на локалните извори на вода. Компанија се согласи да исплати 333 милиони долари, а случајот ја прослави правната службеничка Ерин Брокович, по што беше снимен и филм.

Технолошки гиганти

Уште две години потоа, кон крајот на 1998 година, беше склучена и спогодба меѓу големите американски производители на цигари со државните обвинители на 46 држави. Поради штетите предизвикани од пушењето, четирите тогаш најголеми производители на тутунски производи се согласија во наредните 25 години да исплатат вкупно најмалку 206 милијарди долари оштета.

Во поново време исто така не недостигаат енормни казни, иако последниве години најмногу внимание привлекуваат казните на Европската комисија против американските технолошки гиганти, кои потоа со години се влечат по судовите. Но без оглед на сите тие звучни пресуди и многу други за кои не се слушнало, прашањето поставено по тужбата против „Мекдоналдс“ – кое е нивото на одговорност на компаниите за производите што ги користат нивните купувачи – и понатаму останува без одговор.

Судовите се обидуваат да пронајдат некаква мерка од случај до случај. Пресудите за оштети во Европа се значително пониски отколку во Соединетите Американски Држави, каде што по пресудите обично следуваат жалбени постапки и спогодби во кои износите сепак се сведуваат на поразумна мерка.

Привидната едноставност на тужбата на Стела Либек против „Мекдоналдс“ ја сокри комплексноста на системот. На прв поглед, Либек сама е виновна што си истурила врело кафе врз себе. Ако тоа ѝ се случело дома со сопственото кафе, кого би тужела?

На втор поглед, нема никаков сомнеж дека корпорациите, во желба за што поголеми профити, фаќаат опасни кривини во кои настанува многу очигледна и конкретна штета за општеството и поединците. Пластичниот отпад, како најевтина практична амбалажа, и климатските промени поради атмосферското загадување се само некои од највидливите примери.

Пазарна рамнотежа

Затоа, на општеството и правосудните системи им останува да го пронајдат најправедното решение. Казните се мали или големи, зависно од тоа од која страна гледате. Дури и 2,7 милиони долари досудени на „Мекдоналдс“, за тоа што некој си истурил врело кафе врз себе, беа само два дена приходи на таа компанија. И тоа само од кафе.

Милијардите евра, односно долари, со кои Европската комисија ги казнува „Мајкрософт“, „Мета“, „Алфабет“ и другите интернет-гиганти за нарушување на пазарната рамнотежа можеби изгледаат како високи износи. Но коментарите по нив – ако тие казни по исцрпување на правосудните канали воопшто и бидат платени – често одат во насока дека за тие компании тоа претставува само „бизнис трошок“.

 

Со други зборови, дури и кога корпорациите ќе бидат казнети поради невнимателност, износите често се толку ниски што тоа всушност воопшто не претставува значајна ставка во нивните финансиски извештаи, па компаниите можат да ја платат казната или оштетата и да продолжат со својата невнимателност, можеби само во малку поинаков облик.

Тужбата на Стела Либек против „Мекдоналдс“ пред повеќе од три децении ја стави во фокус расправата околу пронаоѓањето рамнотежа меѓу потребата на компаниите сериозно да им се даде до знаење дека нивната невнимателснот доведува до негативни последици и тоа дека на поединците им се исплаќаат енормни оштети поради нивната сопствена невнимателност. А додека не се пронајде некаков поконкретен одговор кој ќе ги задоволи сите страни, сепак бидете внимателни ако купувате кафе од „Мекдоналдс“. Или било каде на друго место.