Лососот сега се одгледува и на копно, еве како

Додека стои на величествената фарма за лосос во близина на уникатниот екосистем Еверглејдс на Флорида, на Демиен Клер не му пречи тоа што над главата му капе вода од цевководите и вентилациските цевки и му ја кваси работната кошула и разбушавената кафеава коса. Овој 47-годишен шеф за маркетинг на компанијата за планско производство и одгледување риби „Атлантик сафир“ (Atlantic Sapphire ASA), внимателно го набљудува резервоарот од околу 17.000 хектолитри (450.000 галони), во кој пливаат околу 30.000 возрасни примероци лосос. Кога еден од нив, тежок околу четири и пол килограми, ќе скокне од водата, Клер извикува: „Еве, те поздравува!“

Тој не ја замислувал така својата иднина пред 20 години, кога бил „ај-ти“ (IT) во хеџ-фонд на Волстрит. Сепак, Клер не можел да му одолее на предизвикот кога во 2011 година го запознал соосновачот на „Атлантик сафир“, Јохан Андреасен, а овој му рекол: „Ќе го сменам светот, дали сакаш да учествуваш во тоа?“

Лососот е необичен избор за деловен потфат кој треба да го промени светот, но Андреасен и неговиот братучед Бјорн-Вегард Ловик виделе потенцијал во промената на начинот на кој се одгледува рибата наменета за исхрана на луѓето. Двајцата братучеди во текот на деведесеттите години од минатиот век први вовеле ситни риби што јадат морски вошки во кафезите во морето за одгледување лосос во нивниот роден Румсдал, во Норвешка.

Тактиката се покажала успешна во сузбивањето на смртноста предизвикана од болестите што ги предизвикуваат морските вошки. Сепак, налетот на овие паразити, заедно со епидемиите на болести и масовните бегства на риби кои потоа ги загрозуваат автохтоните морски видови, и понатаму претставуваат голем проблем. Дури 99 отсто од лососот што се консумира во светот се одгледува во кафези, додека стапката на смртност се проценува на 10 до 15 отсто.

Андреасен и Ловик сакале да најдат подобар начин за одгледување риба, па така во 2010 година ја основале „Атлантик сафир“ и во Данска го отвориле своето прво одгледувалиште за риби на копно според системот „bluehouse“ (англ. bluehouse farm, во слободен превод „сина фарма“, заб. прев.).

Ваквите „сини фарми“ се затворени објекти што се користат за одгледување риби на копно, слично на стаклениците за одгледување растенија. Тие користат сложена технологија за филтрирање, односно затворен систем со прочистување и повторно користење на водата (RAS) за одгледување атлантски лосос, и тоа исклучиво на копно во строго контролирани услови.

Во светот секоја година се јадат околу 3,8 милиони метрички тони лосос или 700 милиони примероци, што ја движи индустријата вредна 19 милијарди долари. Според предвидувањата, вредноста на таа индустрија ќе се зголеми повеќе од двојно во текот на следната деценија. Најмногу лосос се јаде во САД, каде просечната потрошувачка изнесува околу 1,3 килограми по жител годишно. Сепак, САД увезуваат дури 96 отсто од рибата, пред сè од Канада, Чиле и Норвешка. Андреасен и Ловик сфатиле дека синџирот на снабдување кој се протега преку океаните не само што е подложен на нарушувања на пазарот, туку и остава огромен јаглероден отпечаток. Идејата била не само одгледувањето лосос да се помести од океанот, туку и да се развие на неговиот најголем пазар, објаснува Клер додека седиме во елегантната сала за состаноци на компанијата „Атлантик сафир“ уредена во типичен скандинавски стил.

Фото: Џејмс Џекман за Bloomberg Businessweek

 

Андреасен првично сакал првата копнена фарма на „Атлантик сафир“ во Америка да ја отвори во Мејн, каде атлантскиот лосос е автохтон вид. Потоа слушнал за геолошката структура на јужна Флорида, каде што се менуваат слатководни и солени резервоари на подземни води, што е голема предност во одгледувањето риби кои во дивината се раѓаат во слатка вода, а потоа како возрасни единки мигрираат во море. „Атлантик сафир“ во 2017 година започнал да гради постројка вредна 250 милиони долари, со проектиран капацитет за производство од околу 9.500 тони риба годишно. Комплексот се наоѓа на поранешни полиња за домати и тиквички во рамките на мозаик од фарми во Хомстед, земјоделски центар во кој се одгледува голем дел од собните растенија што се продаваат низ САД.

Фото: Џејмс Џекман за Bloomberg Businessweek

 

„Атлантик сафир“ во 2019 година, првата година кога успешно од икрата се извел млад лосос, објави дека има намера да ги зголеми капацитетите на 90.000 метрички тони до 2026 година и повеќе од двојно да ги зголеми до 2031 година. За да го постигне тоа, би морал значително да ги прошири сините фарми. Така во 2021 година започнала втората фаза од изградбата на одгледувалиштето. Таму каде што некогаш се протегале леите со домати, никнале три бетонски резервоари со капацитет близу 22.000 хектолитри.

Комплексот „Хомстед блухаус“ (Homestead Bluehouse) на компанијата „Атлантик сафир“ е најголемото копнено одгледувалиште на лосос во светот, иако во светот, според извештајот на консултантската куќа БКГ (Boston Consulting Group) од 2024 година, има повеќе од 110 слични проекти во различни фази на изградба. Повеќето од нив се наоѓаат на Исланд и во Норвешка, земји со најдолга традиција на одгледување лосос, но се појавуваат и во други делови на светот, вклучувајќи ги Обединетите Арапски Емирати (ОАЕ).

СФ (Superior Fresh) има постројка од близу 9.300 квадратни метри во Нортфилд, Висконсин, која во 2018 година стана првото копнено одгледувалиште во САД што пласирало лосос на пазарот. Компанијата потоа отворила и втор објект во поранешно рибарско стопанство во Албани, Индијана, од каде што ова лето ќе пушти во малопродажба филети од лосос. „Тоа е прецизно земјоделство“, изјави еден од основачите, Брендон Готсакер, за одгледувањето лосос во RAS системите. „Ако создадете идеална средина во која рибата ќе напредува добро, не ви се потребни силни хемикалии, пестициди и антибиотици.“

Фото: Џејмс Џекман за Bloomberg Businessweek

 

Ларс Даниел Гаршол, стручњак за индустријата на лосос во норвешката фирма „Контали“ (Kontali) за аналитика во областа на морската храна, оценува дека одгледувањето лосос на копно на крајот ќе го преземе приматот. Традиционалните одгледувачи кои користат кафези се соочуваат со „трговски бариери и стагнација“ поради геополитичките превирања и ограничувањата на капацитетите на фармите во земји како Норвешка. Јавноста сè повеќе гледа со сомнеж на овој начин на одгледување поради последиците врз животната средина и ризикот од угинување на рибите. Одгледувањето во кафези е забрането во неколку американски сојузни држави, а постепено се укинува и во Британска Колумбија.

Фото: Џејмс Џекман за Bloomberg Businessweek

 

Сепак, главната пречка во индустријата за одгледување на копно претставуваат оперативните трошоци, со оглед дека почетните вложувања се и до 12 пати поголеми отколку кај фармите со кафези. Оперативните трошоци, пред сè за огромните количини електрична енергија потребни за RAS и испумпување студена вода, можат да бидат повисоки и до 50 отсто. Андреасен, кој во 2023 година замина од „Атлантик сафир“, отворено зборуваше за предизвиците со кои се соочува индустријата чиј пионер бил. „Без поголем обем на производство, оваа структура на трошоци не е одржлива“, напиша на Линкдин во април 2025 година, забележувајќи дека неколкуте водечки копнени фарми за одгледување лосос во светот не успеале да ги остварат производствените цели за претходната година, вклучувајќи ја и „Атлантик сафир“. „Реалноста мора да има предност пред теоријата.“

Клер, тоа утро кога се сретнав со него, организираше обиколка така што го следи животниот циклус на лососот во „Атлантик сафир“. Прво го посетивме мрестилиштето, во кое долж еден ѕид се протегаат полици од подот до таванот со црни садови полни со светло портокалова икра, слични на низа светлечки серверски кутии во дата-центар. Клер внимателно извлекува еден сад во кој во кристално чиста вода се наоѓаат илјадници јајца. На другата страна од просторијата огромен компјутер ги обработува податоците што ги собираат околу 10.000 сензори во објектот, кои го следат секој чекор во животот на рибата, од жолчната кеса (стадиум на штотуку изведен млад лосос кој се храни од сопствената жолчка, заб. прев.) до спакувано филе.

Фото: Џејмс Џекман за Bloomberg Businessweek

 

„Атлантик сафир“ сè повеќе се потпира на вештачката интелигенција (ВИ) за да одгледува што поквалитетна риба, вели Клер. Резервоарите, на пример, се опремени со камери чии снимки ги анализира ВИ за рибата да добива онолку храна колку што ѝ е потребно за правилен раст. Лососите, додека растат, се преместуваат низ мрежа од цевки во сè поголеми простории додека не стигнат до најголемите резервоари. Потоа ги насочуваат низ цевки во кои на одредени интервали контролирано се пуштаат електрични импулси за да се зашеметат. Откако рибата ќе се обработи, филетите се испраќаат во продавници како што се синџирите маркети „Публикс“ (Publix), „Спраутс“ (Sprouts) и од неодамна ФТМ (Fresh Thyme Market).

Понекогаш е тешко човек да не почувствува сожалување кон лососите одгледувани на копно, кои никогаш нема да го искусат морскиот живот на своите диви роднини. Сепак, стапката на смртност во „Атлантик сафир“, која е под два отсто, зборува за беспрекорните услови во таквите постројки. На сите страни бучат огромни филтри и софистицирани машини и сведочат за тоа колкави технолошки и финансиски капацитети се потребни за на копно да се одгледуваат суштества чие природно живеалиште е морето. „Во океанот, мора да чекате Мајката природа да го направи своето“, вели Клер зборувајќи за крајната цел на неговата компанија да произведува една седмина од лососот на пазарот во САД. „Овде мораме, најдобро што можеме, да ја искористиме инфраструктурата што ја изградивме.“

-- Статијата е напишана во соработка со непрофитната медиумска организација Food & Environment Reporting Network.