Двонеделното примирје прогласено на 8 април 2026 година во американско-иранскиот конфликт го намалува краткорочниот ценовен притисок на пазарот на енергенти, но не го отстранува основниот проблем – геополитичката кревкост на клучните енергетски рути.
За инвеститорите тоа значи дека волатилноста се враќа како трајна карактеристика, а не како привремена аномалија. Во средина во која мирот е неизвесен, а инфраструктурата ранлива, цените на енергентите остануваат исклучително чувствителни и секое обновување на конфликтот би имало уште поголем и „поболен“ ефект врз цените во однос на овој.
Во текот на март 2026 година, енергетските пазари беа обележани со силен геополитички шок, невиден од 2022 година, при што ескалацијата на конфликтот на Блискиот Исток директно ја погоди најважната светска енергетска артерија – Ормускиот Теснец. Пазарите многу брзо го вградија во цените сценариото за физички прекин на снабдувањето, особено со нафта и течен природен гас, што доведе до нагло зголемување на волатилноста и значителен раст на цените на енергентите.
Клучен двигател на растот на цените на нафтата во март беше ризикот од затворање на Ормускиот Теснец, кој и се реализираше, а низ кој во мирнодопски услови минува околу 20 отсто од глобалната нафта. Ескалацијата од крајот на февруари брзо го подигна брентот над 100 долари за барел, при што цената достигна и 115 долари, под влијание на секундарни шокови, напади врз инфраструктурата и проширување на конфликтот во Заливот.
Пазарот на капитал го „награди“ овој ризик со силен раст на акциите на нафтените компании, особено на оние со ниски трошоци на рентабилност и силни парични текови. Енергетскиот сектор беше еден од апсолутните добитници во првиот квартал од 2026 година, додека „воената премија“ во цената на нафтата достигна историски високи нивоа.
Прогласувањето на двонеделното примирје меѓу САД и Иран на 8 април донесе нагла корекција: брентот падна под 100 долари, како и цените на акциите на енергетските компании. Сепак, и покрај тој пад, цените на нафтата и натаму се околу 30 долари повисоки отколку пред избувнувањето на конфликтот, што значи дека пазарот не верува во брзо враќање на „нормална“ состојба.
Истовремено, прогласеното и прифатено примирје е исклучително кревко, па секој знак на негово непочитување би можел многу брзо повторно да ги турне цените над 100 долари, со ограничен простор за пад под 90 долари дури и во пооптимистично сценарио.
Дополнителен увид во вистинските очекувања на пазарот дава анализата на терминските криви и опциите. И покрај корекцијата на спот-цените по прогласувањето на примирјето, терминската крива на брентот и натаму е во изразен силна обратна структура (backwardation), што укажува дека пазарот краткорочните ризици ги оценува како значително повисоки од долгорочните. Со други зборови, цените на фјучерсите сугерираат дека сегашниот пад се доживува како тактичко олеснување, а не како почеток на трајна нормализација.
Истовремено, премиите на опциите со повисоки „страјк“ нивоа останаа покачени, што укажува дека пазарот и натаму плаќа заштита од екстремни сценарија, вклучувајќи и враќање на цените над 110 долари за барел во случај на нова ескалација.
Некои од силните ценовни движења во текот на март не беа исклучиво резултат на физичкиот ризик за снабдување, туку и на наглото поместување на шпекулативните позиции. Хеџ-фондовите и стратегиите на ЦTA (Commodity Trading Advisor) агресивно ги зголемуваа нето-долгите позиции во нафта и европски гас, дополнително засилувајќи ја волатилноста. Прогласувањето на примирјето потоа предизвика брза ликвидација на дел од тие позиции, што ја објаснува наглата, но технички условена корекција на цените.
Ваквата структура на пазарот ги прави цените исклучително чувствителни на вести, при што и релативно мали геополитички сигнали може да предизвикаат несразмерно силни движења.
Гас: структурна поделба меѓу Европа и САД
Уште поизразен шок е видлив на пазарот на природен гас, каде што се забележува историско раздвојување на европските (TTФ) и американските (Хенри Хаб) цени. Додека Хенри Хаб остана релативно стабилен, потпирајќи се на силното домашно производство и високите резерви, ТТФ нагло скокна и порасна и до 80 отсто во само неколку недели.
Клучната причина беше блокадата на ЛНГ-тековите од Катар, по нападите врз постројките во Рас Лафан и речиси целосната парализа на Ормускиот Теснец. Катар, кој обезбедува околу 20 отсто од глобалниот течен гас, практично испадна од пазарот, што ја остави Европа, веќе структурно зависна од ЛНГ по губењето на рускиот гас, исклучително ранлива.
Во тој контекст, и во „Блумберг Адрија“ ги ревидиравме очекуваните цени на ТТФ за 2026 година на 50-60 евра за мегават-час (од претходните 30-35 евра за мегават-час). Силниот раст на цената на природниот гас повторно го отвора прашањето за индустриската конкурентност на Европа.
Истовремено, Хенри Хаб остана „геополитички изолиран“, со цени околу 3-4 долари за ММБту, што потврдува длабока регионализација на енергетските пазари и трајно големо раздвојување меѓу ХХ и ТТФ сè додека ЛНГ-логистиката остане ограничена.
Олеснувањето по прогласувањето на примирјето повеќе личи на „испуштање пареа од прегреан систем“ отколку на трајно „ресетирање“. Иако се појавија првите знаци на ограничен сообраќај низ Ормускиот Теснец, Иран и натаму ја задржува контролата врз преминот, со голем број технички и безбедносни услови.
Доколку се покаже дека примирјето е само „купување време“ за Иран, поради потреба од консолидација на воените капацитети, дипломатско позиционирање или постигнување внатрешнополитички цели, повторниот раст на цените на нафтата би можел да биде исклучително „болен“. Пазарот сега е почувствителен отколку во февруари: резервите се пониски, инфраструктурата делумно оштетена, а довербата во сигурноста на снабдувањето трајно нарушена.
Во таков случај, нафтата многу брзо би можела повторно да се искачи над 100 долари, со потенцијал за тестирање на претходните максимуми уште при првите знаци на ескалација. ТТФ-гасот повторно би можел да скокне во распон од 70 до 100 евра за мегават-час, особено ако тековите на течен природен гас од Катар не се нормализираат или ако се појави дополнителен шок (студена зима и проблеми со норвешките наоѓалишта). Разидувањето меѓу индексите Henry Hub и ТТF би останало историски високо, дополнително зацврстувајќи го структурниот јаз меѓу европскиот и американскиот енергетски пазар.
Продолжениот период на високи цени на енергентите има и важни макроекономски импликации, особено за Европа. Растот на цените на нафтата и гасот повторно отвора инфлаторни притисоци токму во момент кога се очекуваше постепено враќање на стабилноста, што го намалува просторот за монетарно олабавување и го продолжува периодот на рестриктивна политика.
На фискално ниво, додека извозниците на енергија бележат краткорочни добивки, увозниците се соочуваат со влошување на трговските биланси и дополнителен притисок врз субвенциите за домаќинствата и индустријата. Со тоа, енергетскиот шок прераснува од пазарен во поширок макроекономски ризик.
Примирјето ги намалува ценовните нивоа и ги ублажува најлошите сценарија, но не ги враќа енергетските цени на старо - на долг рок остануваме во режим на повисока „основна“ цена на нафтата и трајно поскап европски гас.
Повисоката цена на нафтата краткорочно ја зголемува профитабилноста на секторот, но на долг рок ја забрзува деструкцијата на побарувачката и енергетската транзиција, што ја ограничува одржливоста на тие профити. Транспортот, на кој отпаѓа најголемиот дел од побарувачката за нафта, сè повеќе се менува. Електричните возила веќе истиснаа над 1,3 милион барели нафта дневно. Се очекува ова „истиснување“ до 2030 година да достигне 5 милиони барели. Дополнително, енергетскиот сектор постепено го губи своето значење, останува петрохемијата, додека индустријата станува сегмент со различни трендови (пад во OEЦД, раст надвор од OEЦД).
Иако геополитичките тензии создадоа услови за скок на цените на нафтата и над 100 долари, останува доминантниот став на пазарот дека во 2026 година ќе има значителен вишок на понуда, секако доколку се овозможи нормално производство и тек на нафта и деривати на Блискиот Исток. Минатонеделната одлука на ОПЕК да не го зголеми производството е уште една потврда за тие очекувања. Повеќето експерти очекуваат цената на нафтата брент во 2026 година да се движи кон просек од околу 60 долари за барел поради растот на производството надвор од сојузот ОПЕК+, секако ако конфликтот меѓу САД и Иран заврши.
Сепак, имајќи ги предвид кревкоста на примирјето и оштетувањата на производствените капацитети на Блискиот Исток, важно е да се подготват различни сценарија. Во следните шест до дванаесет месеци пазарот на енергенти веројатно ќе се движи во три насоки: деескалација и нормализација на тековите, при што брентот би се стабилизирал во распон од 80 до 90 долари, а ТТФ околу 40-50 евра за мегават-час; нестабилно примирје како базно сценарио, со брент од 90 до 105 долари и ТТФ од 50 до 70 евра; и повторна ескалација, која би можела брзо да ја турне нафтата над 110 долари, а европскиот гас кон 80-100 евра за мегават-час.
.webp){kind=icon}
