Како и да го наречете - кризен капитализам, наметнување на пристапот МАГА (анг. Make America Great Again -MAGA) како несомнена идеолошка доктрина или технофеудализам - американскиот претседател Доналд Трамп ја потресе глобалната економија каква што ја знаеме во Давос, швајцарското одморалиште кое што е синоним за богатство и моќ.
Додека Давос се подготвува за уште еден ексклузивен самит, поранешниот британски премиер Риши Сунак од искуство го знае тоа што многу извршни директори, магнати на хеџ фондови и милијардери од светот на вештачката интелигенција (ВИ), облечени во јакни од луксузниот бренд „Монклер“, веќе го наѕираат.
„Стариот поредок е исчезнат“, рече Сунак, кој водеше земја која долго време се сметаше за најблизок сојузник на САД. Системот базиран на правила со кој пораснавме, економиите со кои пораснавме, се исчезнати. Колку побрзо сите го сфатат тоа, толку подобро. Нема смисла да седиме и да се жалиме.“
„Тоа што го земавме 'здраво за готово', исчезна, и не сме сосема сигурни што ќе го замени“, рече тој.
На оваа нова глобална арена, САД можат да се однесуваат кон сојузниците како кон непријатели, да ја запленат нафтата на Венецуела, да бараат од Данска да го предаде Гренланд, при што секоја земја што им се спротивставува ќе се соочи со дополнителни царини. А САД можат да ги потресат компаниите, пазарите и цели економии со едноставен пост на Трут сошал (Truth Social). За да ги нагласи своите намери, Трамп токму овој месец изјави дека е ограничен во моќта само од неговото лично чувство за морал.
И покрај сето ова, Трамп доби уште помоќни поддржувачи.
Неговиот некогаш турбулентен однос со Силициумската долина се претвори во подлабок, посојузнички однос: агендата на Трамп „Америка на прво место“ во областа на вештачката интелигенција ги освои практично сите технолошки гиганти, додека Белата куќа поништи сè што традиционалната, комерцијална дипломатија го смета за драгоцено, нарушувајќи го актуелниот глобален поредок.
Оваа реалност се рефлектира и на меѓународната сцена во Давос, каде што фрази како „капитализам на засегнати страни“ (модел во кој корпорациите не им служат исклучиво на интересите на сопствениците на капиталот, туку се стремат да ги балансираат потребите на сите засегнати од нивната работа, од вработените и добавувачите до локалните заедници и самата држава) и социјалната инклузија добија глобално значење. Во првата година од вториот мандат на Трамп (и уште три што се пред нас) официјалната тема на Светскиот економски форум (СЕФ), „Духот на соработката“, изгледа парадоксално.
„Давос ќе биде одраз на парадоксот на сегашната ситуација“, рече Сунак. „Живееме во едно од најопасните времиња што ги памтиме, но исто така и во ера на голема трансформација“.
Дејвид Малпас, поранешниот претседател на Светската банка, еден од симболите на финансискиот поредок предводен од САД, кој беше создаден во 1944 година за обнова на Европа, која беше уништена од војна, рече дека Трамп мора да ја покаже својата сила за да го промени „таканаречениот светски поредок“. Малпас верува дека тоа не е нужно лоша работа.
Тој вели дека целта вреди. „Да се излезе од живиот песок на елитизмот и глобализмот“, вели тој. За време на вториот мандат на Трамп најбогатите луѓе во светот го зголемија своето вкупно богатство за рекордна сума.
Последниот пат кога хеликоптерот на американскиот претседател слета во Швајцарските Алпи, тој се подготвуваше за конфронтација со шведската активистка Грета Тунберг.
Во својот говор во Давос во 2020 година Трамп ја критикуваше активистката за климатски промени, сè уште тинејџерка која седеше во шестиот ред, за тоа за што се залага. Тој рече дека стравот за планетата е бесмислен, најавувајќи ново златно доба за Америка.
Оваа година, со цел да го доведат претседателот на САД - најголемата ѕвезда на Давос - и да го намамат да се врати на овој собир на носители на одлуки и креатори на политики на високо ниво, организаторите ѝ ветија на Белата куќа дека ќе ги минимизираат климатските прашања и другите теми што Трамп ги смета за дел од движењето „woke“. (свесен, активистички пристап кој инсистира на политичка коректност и инклузивност).
Како и форумот, кој ја прилагоди својата агенда за да му угоди на претседателот, многу учесници во Давос се чини дека се подготвени да направат сè што е потребно за да ги заштитат и унапредат своите интереси во неговиот нов свет на зголемена неизвесност.
Марк Бениоф, кој се смета за олицетворение на „човекот од Давос“, помина по пат што денес стана норма на извршните директорски столчиња, особено откако Силициумската долина сврти надесно. Некогаш гласниот заговорник на демократските каузи и кандидати, Бениоф, извршен директор и коосновач на софтверската компанија „Сејлсфорс“ (Salesforce Inc.), се сврте кон Трамп. Милијардерот дури и го поддржа повикот на Трамп за испраќање на Националната гарда во Сан Франциско, град над кој доминира силуетата на кулата на „Сејлсфорс“ (седиштето на софтверската компанија со исто име; симбол на Силициумската долина и највисоката зграда во Сан Франциско (326 метри), изградена во 2018 година).
Во октомври, по острите критики Бениоф се извини за својата поддршка за испраќање на Националната гарда и го замоли Трамп да ги преиспита своите ставови. Подоцна истиот месец, тој вечераше со претседателот во Токио.
Бениоф сака Трамп јасно да стави до знаење во Давос дека во иднина САД ќе ги стават американските компании на прво место. „Сакам да продолжам да ги гледам американските компании како се сè уште на прво место“, рече Бениоф.
Пораката беше примена. Кога беше објавено дека Трамп доаѓа во Давос, големите играчи во политиката и бизнисот побрзаа да резервираат билети. Повеќе од 60 шефови на држави планираат да се појават, а организаторите на форумот предвидуваат најголема посетеност во неговата историја.
„Бидејќи Трамп рано го најави своето доаѓање, сега сите шефови на држави се собираат тука за да се сретнат со него“, рече Бениоф, чиј софтвер се користи за потребите на поголемиот дел операции за форумот.
Портпаролот на форумот рече дека ниедна влада не влијае на агендата на состаноците и дека со задоволство го поздравуваат враќањето на претседателот Трамп.
Во игра се многу пари. Минатата година Давос беше возбудлив со „Дипсик“ (DeepSeek), кинескиот стартап кој се натпреварува со „Опен еј-ај“ (OpenAI) со седиште во САД. Кинескиот сектор за ВИ продолжи да развива евтини модели на вештачка интелигенција со отворен код, загрозувајќи ги финансиските перспективи на своите конкуренти од Силициумската долина.
Оттогаш, администрацијата на Трамп се обидува да ги ограничи амбициите на Кина за ВИ со охрабрување на други земји, особено земјите од Блискиот Исток богати со нафта, да купуваат американски чипови и софтвер. Трамп донесе индустриски политики кои претходно беа незамисливи, вклучително и преземање на државен удел во „Интел“ (Intel Corp). Тој ја принуди кинеската „Бајтденс“ (ByteDance Ltd.) да го продаде својот Тикток (TikTok), потег што Пенг Сјао, извршен директор на Г42 (G42), гигант за ВИ во Абу Даби, го нарече смел и паметен потег. На неговата фирма ѝ се доделени лиценци за најновите чипови на „Енвидија“ (Nvidia Corp.) откако вети дека ќе набавува американска технологија. (MGX, фондот зад Г42, е инвеститор во новиот ентитет на Тикток.)
Трамп долго време ја презираше европската елита, но неговото непријателство сега е официјална политика на Белата куќа.
Технологијата, една од клучните области на конкуренција во глобалната игра на 21-от век, е од особена загриженост за европските лидери. Тие се плашат дека европскиот блок ќе ја изгуби својата релевантност и ќе стане американски вазал во областа на ВИ. Но, таквата перспектива не ги загрижува администрацијата на Трамп и нејзините пријатели од Силициумската долина.
„Ние фундаментално не се согласуваме со европскиот пристап кон софтверската индустрија“, рече Џејкоб Хелберг, секретар за економски прашања на Стејт департментот и човек од Силициумската долина, кој се приклучи на администрацијата. „Европа штотуку се вклучи во уценување на американските компании. Оваа администрација јасно стави до знаење дека тоа не е можно. Американците ја сакаат Европа, но и Европа мора да ја сака Америка.“
На задоволство на американските технолошки компании, Вашингтон лобира за олабавување на антимонополските и законите за социјални медиуми во Европа. Претставниците на ЕУ велат дека ова го поткопува демократскиот процес на блокот.
Повторното воспоставување на врските меѓу Вашингтон и Силициумската долина ќе биде јасно демонстрирано. Новата оска на моќ се заканува да ги претвори местата како Давос во затворен круг каде што резонира само специфичен американски поглед на светот, предупреди Марта Лејн Фокс, британска претприемачка која беше членка на одборот на Твитер (Twitter) во времето кога Илон Маск ја презеде власта. Технолошките раководители тврдеа дека е важно за нив да прават иновативни производи и дека владите треба да се грижат за сè друго. Тоа веќе не е случај.
„Долго време Силициумската долина сакаше да се преправа дека е неутрална“, рече Лејн Фокс. „Таа фиктивна неутралност е завршена.“
Сепак, застапниците, креаторите и тие кои најмногу имаат корист од глобализацијата го прифатија ставот „прво јас“ и антиглобализацијата во Давос со страст на вистински конвертор. За обичните смртници кои никогаш не стигнуваат до „магичниот рид“ на Швајцарија, таков брз пресврт може да се делува како потврда на нивните најлоши сомнежи.
Клаус Шваб, основач на СЕФ, вели дека многу обични луѓе почнале да гледаат на собирите како Давос како уште еден пример за богатите и моќните кои се грижат за себе. (Шваб поднесе оставка во април минатата година поради несогласувања со одборот.)
„Луѓето зборуваат за 'нив' - елитите, естаблишментот, 'за тие во Давос' - како да се различен вид“, пишува Шваб во својата нова книга, објавена минатата недела. „Во таква атмосфера, секоја грешка или недоразбирање од страна на тие на власт се толкува не како човечка грешка, туку како доказ за злобна намера.“
Даглас Рашкоф, хроничар на случувањата во технолошкиот свет и автор кој го критикува влијанието на Силициумската долина и „фантазиите“ на нејзините технократи, вели дека типичниот човек од Давос го прави она што отсекогаш го правел: се прилагодува на секоја моќ што може да ја искористи за да ги унапреди сопствените интереси.
Вчера беше глобализација. Денес, Америка е на прво место. Еволуирај или пропадни, рече Дарвин.
Или, како што вели Рашкоф: „Преживување на најбогатите“.
Во пишување на текстот помогнаа Броди Форд, Јан-Хенрик Ферстер и Питер Ајхенбаум.
.webp){kind=icon}
