Како регионот и Европа се бранат од ценовните шокови поради војната во Иран?

Војната против Иран сега е во својата четврта недела. Цената на суровата нафта од типот брент се тргуваше околу 100 долари за барел во моментот на пишувањето на овој текст, цените на европскиот природен гас скокнаа за 60 проценти откако започна бомбардирањето на Техеран на 28 февруари, а дизелот надмина 2 евра за литар во речиси сите европски земји.

Меѓународната агенција за енергија (МАЕ) на 11 март донесе одлука за ослободување на досега невидено количество на нафта од стратешките резерви, 400 милиони барели, со цел да се ублажи ценовниот удар на пазарите.

САД се обврзаа да ослободат 172 милиони барели, додека Јапонија вети околу 80 милиони барели. Но, и покрај овие количества на „ослободена“ нафта, нејзината цена продолжи да покажува нестабилност и остана загриженоста на светската јавност дека овие 400 милиони барели сако краткорочно ќе ја ублажат ситуацијата. Прво, ова количество всушност го троши целиот свет за само четири дена или колку што поминува низ блокираниот Ормуски Теснец за  20-30 дена. Второ, самата блокада на теснецот ја отежнува логистичката операција на дистрибуција на овие количества нафта глобално.

Bloomberg

 

Верижната реакција е веќе видлива: производителите на хемикалии и челик имаат поскапувања на своите производи и до 30 проценти, додека пластиката само го забрза трендот на поскапување што е забележан во последните шест месеци. Европската централна банка ги одложи планираните намалувања на каматната стапка и ја зголеми прогнозата за инфлација за 2026 година, а најновата анализа на „Блумберг“ предупредува дека стагфлацијата - повисоки цени заедно со понизок раст - може да биде можна закана за Европа. Во вакви околности, динамиката и структурата на владините мерки низ континентот станаа централна политичка тема. 

Италија за почеток одвои околу 420 милиони евра за намалување на акцизите, Грција ги замрзна профитните маржи, Германија го ограничи дневното зголемување на цените, а Србија ослободи дел од стратешките резерви и ги намали акцизите за повеќе од 20 проценти – вака некои од земјите во регионот и ЕУ се борат против ценовните шокови, пред сѐ на горивата, како последица од војната што сѐ уште трае на Блискиот Исток.

Македонската влада засега не носи некој поширок пакет на антикризни мерки, туку се ограничи на интервенција во ДДВ за нафтените деривати – од 18 на 10 проценти, со што по одлуката на Регулаторната комисија за енергетика подоцна, литар еуродизел поскапе за 3,5 денари, на 95,5 денари, додека бензините од 95 и 98 октани останаа со исти цени, од 86,5 и 88,5 денари.

„Дневната заштеда на граѓаните со владината мерка за горивата е повеќе од 200 илјади евра, а неделно се очекува да биде 1,5 милион евра. Имаме уште неколку мерки, но внимателно ја следиме ситуацијата. Граѓаните и бизнисот да бидат спокојни. Имаме предизвици, но електроенергетската состојба е исклучително стабилна и снабдувањето со нафта и нафтени деривати е исклучително стабилно. Во овој момент ги задоволуваме домашните потреби“, изјави премиерот Христијан Мицкоски деновиве. Тој додаде и дека  Владата нема да дозволи ценовни осцилации што би го нарушиле животниот стандард на граѓаните, а дека инспекторатите веќе утврдиле поскапувања кај маслото и јајцата, додека другите производи ги задржуваат просечните цени. 

Македонија засега донесе една мерка - намалување на ДДВ за нафтените деривати од 18 на 10 отсто. Фото: Блумберг Адрија

 

Опозицијата, пак, смета дека мерките се задоцнети и недоволни.

„Нашите предлог-мерки, односно намалување на ДДВ на горивата и основните прехранбени производи на 0 отсто, како и намалување на акцизата за 4 денари, ќе донесе вистинско поевтинување и директен бенефит за граѓаните и компаниите“, рече претседателот на СДСМ, Венко Филипче.

Тој посочи дека е потребно и намалување на цените на патарините, за да се олесни финансискиот товар за граѓаните во време на криза.

„Дополнително, како втора работа на сето ова, потребни се пакети мерки и за посебни категории на граѓани, за социјално загрозените, луѓето со посебни потреби, најсиромашните пензионери, луѓето со ниски примања, семејствата со повеќе деца. Сето тоа што го правевме ние за време на кризите“, потенцира Филипче.

Што прави регионот?

Во регионот Адрија, хрватската влада објави дека го проширува првичниот пакет мерки вреден 450 милиони евра, со цел да се заштитат економијата и граѓаните од растечките цени.

Пакетот вклучува континуирана регулација на цените на горивата, субвенции за цените на електричната енергија и бензинот, намалени акцизи и делумно намалување на маржите на профит на дистрибутерите на горива - сите продолжени до 30 септември 2026 година. Со воведувањето на овие мерки, се предвидува цените на дизелот во Хрватска да се зголемат на 1,73 евро, а на бензинот на 1,62 евро - регулирани нивоа што ја држат Хрватска значително под просекот на ЕУ.

Одговорот на Србија засега е фокусиран во три главни мерки, објавени од претседателот Вучиќ на 20 март.  Државата прво ги намали акцизите на горивата за 20 отсто, а потоа за уште 40 отсто. Забраната за извоз на сурова нафта, бензин и дизел е продолжена до 2 април 2026 година, заштитувајќи ја домашната понуда од „бензински туризам“ од соседните земји, вклучувајќи ја и Македонија.  

Depositphotos

 

„СЕЕнерџи њуз“ (CEEenergyNews) објави на 24 март дека Србија увезла приближно 80 проценти од суровата нафта што ја потрошила во 2025 година и главно извезува нафтени производи во соседните Босна и Херцеговина, Црна Гора и Македонија - што ја прави забраната за извоз директна интервенција во регионалните текови на горива. Исто така, 40.000 тони нафта ослободени од стратешките резерви влегуваат на пазарот. А ограничувањето на дизелот од 181 динар (1,54 евро) на литар за земјоделците за време на пролетната сеидба останува во сила седум дена од 20 март.

Словенија ослободи до 30 илјади тони дизел од своите стратешки резерви за да се справи со прекините во снабдувањето. Резервите се достапни само за корисниците на јавни услуги што придонеле за задолжителните резерви, а ослободеното гориво може да се продава само на словенечкиот пазар. Одлуката следуваше по планот на владата да ги укине ограничувањата на цените на горивата по автопатиштата и експресните патишта, при што Словенија веќе ги намали акцизите пред две недели и планира понатамошни намалувања.

Сепак, локалните медиуми објавија дека цените на дизелот сè уште се предвидува да пораснат за околу 12 центи по литар и покрај овие мерки. Податоците на ИРУ (IRU) покажуваат дека дизелот во Словенија е 1,53 евро по литар - една од најниските во ЕУ - но комбинацијата од голема побарувачка и прекини во снабдувањето создаде притисок во редовите на пумпите во близина на границите. Државата исто така донесе привремено ограничување на количеството на гориво што може да се купи во еден ден - 50 литри за физички лица и 200 литри за компании, а ја овласти и армијата да помага при дистрибуцијата на горивото. 

 

 

Во Босна и Херцеговина предлогот на владата на Федерацијата за привремено укинување или значително намалување на акцизите за горивата останува во исчекување на ратификацијата од страна на Советот на министри на БиХ - структурна пречка за управувањето на земјата поделено во ентитети. Премиерот на Федерацијата Нермин Никшиќ изјави дека владата е подготвена да се откаже од приходите за да ги заштити ранливите граѓани. Во меѓувреме, дизелот на некои пумпи во БиХ веќе надминува 3 марки на литар (приближно 1,55 евро), во споредба со 2,55 марки пред кризата.

Албанија го потврди намалувањето на акцизата за дизел за 20 проценти на 18 март, намалувајќи ја стапката за  39,6 леки (0,4 евра) за литар, како што објави министерката за економија Делина Ибрахимај по притисокот од бизнис-коморите. Од 20 март дизелот во Албанија изнесуваше приближно 2,2 евра за литар - највисока цена во регионот во однос на просечниот приход, со проценети 7,2 проценти од дневниот приход на просечен албански граѓанин по литар, според „Јуропиан Вестерн Балканс“ (European Western Balkans). Премиерот Еди Рама истовремено објави дека државата ќе влезе на пазарот како гарантиран дистрибутер на големо за да обезбеди количества на снабдување.

Шпански пакет на мерки вреден пет милијарди евра

Во Западна Европа, Шпанија го испорача веројатно најамбициозниот одговор на ценовните шокови од која било земја членка на ЕУ.  На 22 март владата на премиерот Педро Санчез донесе пакет мерки со кој се мобилизираат пет милијарди евра до 30 јуни 2026 година, како што објави „Блумберг“. Планот опфаќа 80 индивидуални мерки и им користи на 3 милиони бизниси и 20 милиони домаќинства.

Централниот дел е сеопфатно намалување на даноците: ДДВ на сите форми на енергија е намалено од 21 на 10 проценти, опфаќајќи моторни горива, електрична енергија, природен гас и бутан. Максималната цена на бутанот е исто така ограничена. Ефектот на бензинските пумпи: се предвидува бензинот и дизелот да паднат за околу 30 евроценти по литар. Сметките за електрична енергија ќе се намалат за 13 проценти. Шпанија, инаку, забележа пораст на цените на горивата од 34 проценти откако почнаа нападите врз Иран на 28 февруари, што е највисоко во ЕУ во проценти.  

Владата на премиерот Педро Санчез во Шпанија донесе пакет мерки со кој се мобилизираат пет милијарди евра  до 30 јуни 2026 година, додека италијанската премиерка Мелони им се закани со санкции на компаниите „воени профитери“.  Фото: Блумберг

 

Намалувањето на акцизата во Италија што ослободува околу 417 милиони евра за потрошувачите, со што стапката се намали за 0,25 евра по литар и беше одобрено на 18 март, веќе беше меѓу првите директни интервенции во „старите членки“ на ЕУ. Мерката, првично одредена до 7 април, сега се разгледува за продолжување бидејќи глобалните цени остануваат високи. „Блумберг“, известувајќи на 22 март, забележува дека Рим исто така размислувал да ги искористи дополнителните приходи од ДДВ генерирани од повисоките цени на горивата за директно да ги компензира потрошувачите - а премиерката Џорџа Мелони експлицитно се закани со санкции против компаниите што ја користат кризата за да ги зголемат своите профитни маржи.

Италијанскиот пристап, според тоа, комбинира фискални олеснувања за потрошувачите со регулаторен притисок врз синџирот на снабдување - одговор на два фронта што ја одразува лекцијата од енергетската криза во 2022 година, кога зголемувањето на цените во секторот за рафинирање и дистрибуција го зголеми товарот на потрошувачите над и надвор од зголемувањето на основните цени на стоките.

Додека француската влада уште се мисли, компанија дејствува

Најконкретниот одговор на Франција на ценовните шокови не дојде од Елисејската палата, туку од компанија. „Тоталенерџис“ (TotalEnergies), доминантната мрежа за малопродажба на гориво во Франција, објави дека ќе ги ограничи цените на бензинот и дизелот на своите пумпи до крајот на март. Владата сè уште не презела фискални чекори како Италија или Шпанија, иако францускиот претседател Емануел Макрон претходно ја спомна можноста, на вонредниот состанок на министрите за финансии на Г7, за ослободување на 20-30 проценти од стратешките резерви за итни случаи за да се намали притисокот врз потрошувачите.

Најновото ажурирање на Меѓународната унија на транспортери, објавено на 24 март, забележува дека сѐ уште недостига координацијата на ЕУ околу мерките за олеснување на ценовниот притисок – што е остра забелешка, со оглед на тоа што Франција, втората по големина економија во ЕУ, досега ѝ го остави најтешкиот товар на приватна корпорација.

Спротивно на тоа, Португалија реагираше брзо: таа беше првата јужноевропска земја што дејствуваше, спроведувајќи привремено и вонредно намалување од 3,55 евроценти по литар на давачките на дизел за автомобили штом цените во малопродажба го надминуваат прагот на зголемување од 10 центи што владата го постави како поттикнувач. Механизмот - автоматска интервенција поврзана со активирање на цената - е забележан од аналитичарите како модел за структуриран одговор на криза што го избегнува политичкото одложување видливо на други места.