Цената на пластиката до врв: Македонските фирми во незавидна ситуација

Од амбалажата за храна до индустриските компоненти, речиси секој пластичен производ почнува од нафта. Производството на пластика е тесно поврзано со пазарот на фосилни горива, бидејќи најголемиот дел од суровините за производство на пластика се добива од петрохемиската индустрија, односно од деривати на нафта и течен природен гас.

Затоа секое поскапување на енергентите брзо се прелева и врз цените на полимерите, како полиетилен и полипропилен, кои се основа на модерната пластична индустрија. Во услови на раст на цената на нафтата и последните геополитички тензии на Блискиот Исток, производителите на пластика се соочуваат со сериозен бран на нестабилност на глобалниот пазар.

Војната на Блискиот Исток секојдневно ги движи цените на пластичните суровини нагоре

Анализа на „Блумберг“ (Bloomberg) покажува дека војната со Иран создава дополнителен притисок врз глобалниот синџир на снабдување со суровини за пластичната индустрија. Нарушувањата во испораките на нафта и петрохемиски производи од регионот доведоа до раст на цените на клучните компоненти што се користат во производството на пластика.

Според податоците објавени од „Блумберг“, цената на етиленот, една од основните суровини за производство на полиетилен – во март достигна околу 0,67 долари за килограм, што е највисоко ниво од февруари 2025 година. Зголемената побарувачка и нарушувањата во глобалното снабдување доведоа до тоа американските производители на полиетилен да го зголемат купувањето на оваа суровина и да ги искористат можностите за извоз на светските пазари.

Depositphotos

Иако на прв поглед изгледа како ниска цена, треба да се има предвид дека етиленот е основна петрохемиска суровина, а не готов пластичен производ. Полимерите што се произведуваат од него, како полиетиленот и полипропиленот, на глобалните пазари се продаваат по значително повисоки цени, кои во моментов се движат приближно меѓу 1.000 и 1.700 долари по тон, во зависност од регионот и видот на материјалот.

Во исто време, според податоците на „Платс“, дел од „СП Глобал“ (S&P Global Energy), цените на полипропиленот значително пораснале во март на повеќе регионални пазари. Во Европа цената на полипропиленот за инјекциски хомополимер (конкретен тип на полипропилен што се користи за обликување) се зголемила за околу 220 евра по тон од почетокот на март и достигнала приближно 1.200 евра по тон.

Во Азија цената се зголемила за околу 330 долари по тон од почетокот на март, додека во Западна Африка цените на полипропиленот за рафија се зголемиле за околу 39 проценти од почетокот на конфликтот, што претставува едно од најсилните краткорочни поскапувања на пазарот.

Аналитичарите посочуваат дека Блискиот Исток учествува со речиси една четвртина од глобалниот извоз на полипропилен и полиетилен. Нарушувањата во транспортот преку Ормускиот Теснец и намалените испораки од регионот доведоа до намалена понуда на светскиот пазар, што дополнително ги поттикнува цените на пластичните суровини.

Полипропиленот поскапе за околу 21 отсто за пет месеци

Податоците од меѓународните пазарни извори покажуваат дека цените на клучните полимери бележат значителни промени од крајот на 2025 година до почетокот на 2026 година. Според податоците објавени на „Трејдинг економикс“ (Trading Economics), „Бизнис аналитик“ (Business Analytiq) и анализите на пазарот на полимери на ИМАРЦ (IMARC), цената на полипропиленот – една од најкористените пластични суровини – значително се зголемила во последните пет месеци.

Споредбата покажува дека цената на полипропиленот се зголемила од околу 980 долари по тон во ноември 2025 година на приближно 1.190 долари по тон во март 2026 година, што претставува раст од околу 21 отсто за пет месеци.

Овој раст на цените се поврзува со повеќе фактори на глобалниот пазар. Меѓу најважните е наглото поскапување на нафтата по ескалацијата на воените операции на Блискиот Исток, како и повисоките енергетски трошоци во индустријата. Дополнително, нестабилноста на глобалните енергетски пазари и нарушувањата во синџирите на снабдување влијаат врз формирањето на цените на полимерите.

Покрај полипропиленот, значајна суровина за пластичната индустрија е и полиетиленот, особено полиетиленот со ниска густина, кој широко се користи во производството на амбалажа, пластични ќеси и различни видови фолии.

Според податоците на „Бизнис аналитик“, во март 2026 година цените на полиетиленот со ниска густина се разликуваат по региони. Во Северна Америка цената се движи околу 1.220 долари по тон, во Европа достигнува приближно 1.770 долари по тон, додека во регионот на Блискиот Исток изнесува околу 1.100 долари по тон.

Разликите во цените меѓу регионите повторно се резултат на повеќе фактори, меѓу кои различните енергетски трошоци, транспортните и логистичките трошоци, локалната понуда и побарувачка на пазарите, како и пристапот до основните петрохемиски суровини како етилен.

Depositphotos

„Цените скокнаа прекуноќ, ваков удар не сме доживеале“

Големи притисоци се чувствуваат и кај домашните компании што користат пластична амбалажа. Јосип Христов, сопственик на „Вивавак компани“, вели дека новите понуди за набавка на пластична амбалажа веќе носат сериозен ценовен шок.

Компанијата во најголем дел не произведува сопствени пластични производи, туку купува готова амбалажа, која потоа делумно ја доработува. Христов објаснува дека, за среќа, веќе имаат направено набавки по старите цени, но новите понуди што им пристигнуваат се значително повисоки.

„Разликите се огромни. Новите понуди што ги добиваме се повисоки за околу 70-100 отсто. Во моментов воопшто не размислуваме да правиме нови нарачки. Додека имаме резерви, ќе работиме со нив“, вели Христов.

Тој додава дека главните доставувачи на пластична амбалажа за компанијата се фирми од Турција, Бугарија, Полска и Србија.

Според него, побарувачката за нивните производи останува висока, но доколку компанијата мора да набавува по новите, значително повисоки цени, тоа неизбежно ќе доведе и до поскапување на финалните производи.

„Ова е сериозен удар за целиот сектор. Поскапуваат суровините како пропиленот и полиетиленот, а тоа потоа се прелева низ целиот синџир, од производителите, па до крајните потрошувачи“, вели Христов.

Тој додава дека неизвесноста на пазарот е голема и дека додека цената на нафтата продолжува да расте, тешко може да се очекува стабилизација на цените на петрохемиските деривати од кои се произведува пластиката.

Со слични предизвици се соочуваат и компаниите што директно произведуваат пластични производи. Од компанијата „Елема“, која веќе 27 години работи во оваа индустрија и произведува широка палета пластични предмети, велат дека наглото поскапување на суровините сериозно го отежнува планирањето на производството.

„Работиме со пластична маса, а токму тие суровини во моментов бележат силни ценовни поместувања. За производствените компании како нашата тоа е сериозен предизвик, бидејќи суровината е основа на целиот производствен процес“, велат од „Елема“.

Од компанијата додаваат дека пазарот во моментов е исклучително нестабилен, а понудите од доставувачите се менуваат многу брзо, што го прави планирањето на набавките и производството многу потешко.

„Во вакви услови е тешко да се планира на подолг рок. Цените на суровините се менуваат за кратко време, а тоа значи дека и производителите мора постојано да прават нови пресметки на трошоците“, објаснуваат од компанијата.

Секое поскапување на полиетиленот и полипропиленот директно се одразува и врз цената на финалните пластични производи. „Кога суровините растат, тој притисок неизбежно се пренесува и врз целиот производствен синџир. Тоа ги погодува не само производителите на пластика туку и сите компании што користат пластични производи во своето работење“, додаваат од „Елема“.

Од компанијата велат дека ситуацијата на глобалните пазари внимателно се следи, но дека неизвесноста во моментов е голема, особено поради растот на цената на енергентите и геополитичките ризици што директно влијаат врз петрохемиската индустрија.

Слични сигнали доаѓаат и од индустријата во регионот Адрија. Нико Медвед, помошник-генерален директор на „Сказа“ (Skaza), словенечка компанија што произведува пластични производи и индустриски компоненти, вели дека во последниот период најголемо влијание се чувствува во логистиката и синџирите на снабдување.

„Некои транспортни рути беа привремено прекинати или пренасочени, поради што роковите за испорака на одредени материјали се продолжија за три-четири недели. Кај дел од азиските производители на основни материјали, кои имаат и европски претставништва, имаше и привремено запирање на приемот на нови нарачки, што дополнително ја зголемува неизвесноста на пазарот на суровини“, вели Медвед.

Тој додава дека засега нема поголеми директни промени во набавните цени, но поради состојбите на енергетските пазари компаниите очекуваат постепено поскапување на клучните материјали, како поликарбонат, полистирен, полиамид и полипропилен. Според информациите од доставувачите и европските пазарни индекси, ново ценовно ниво на основните пластични суровини се очекува веќе во април, и тоа во опсег од околу 5-7 отсто.

Медвед посочува дека движењата на цената на нафтата и енергентите во оваа индустрија најчесто се пренесуваат во цените на суровините со одредено задоцнување. „Тоа обично се чувствува во период од еден до три месеци, најчесто во рамките на кварталните усогласувања на индексите за пластичните гранулати“, вели тој.

Depositphotos

Српските производители се погодени од американските санкции

Србија има и сопствени производители. „ХИП Петрохемија“ (HIP Petrohemija) во Панчево произведува околу 600.000 тони полиетилен годишно, додека ХИПОЛ (HIPOL) произведува околу 35.000 тони полипропилен. Во Стопанската комора на Србија наведуваат дека цените пораснале и кај домашните производители, но сè уште се пониски од увозната стока.

„Петрохемија“ веќе неколку години е во сопственост на НИС (Naftna Industrija Srbije) и се наоѓа под санкции на Соединетите Американски Држави, поради што моментално има ограничена лиценца за работа до 17 април. Истовремено, постојат најави дека компанијата АДНОК (ADNOC) од Обединетите Арапски Емирати е заинтересирана за преземање, што дополнително внесува неизвесност во секторот. Се очекува овој нафтен гигант до крајот на месецот, заедно со МОЛ (MOL), да ја преземе Нафтената индустрија на Србија. Околностите во кои е склучен рамковниот договор на глобално ниво значително се разликуваат од геополитичките услови само месец и половина подоцна.

На удар на ирански дронови се најдоа и постројки на АДНОК, нафтениот гигант од Обединетите Арапски Емирати, кој според најавите на српските власти би можел да биде купувач на помал удел во НИС.

Емиратската нафтена компанија АДНОК во последните неколку недели повеќепати беше цел на ирански напади.

Постои и друг притисок врз пазарот на суровини за пластичната индустрија

Според анализа на консултантската куќа ИЦИС (ICIS - Independent Commodity Intelligence Services), глобалната петрохемиска индустрија се соочува со значителен вишок производствени капацитети, што ќе продолжи да врши притисок врз пазарот на суровини за пластичната индустрија во следните години. Анализата покажува дека во светот се градат нови капацитети за производство на етилен и полиетилен побрзо отколку што расте побарувачката.

До 2027 година глобалните капацитети за производство на етилен се очекува да се зголемат за повеќе од 17 милиони тони годишно, додека капацитетите за полиетилен ќе пораснат за над 13 милиони тони, според базата на податоци за понуда и побарувачка на ИЦИС.

Во Европа, пак, некои од големите производители веќе најавуваат затворање поединечни петрохемиски постројки. Француската енергетска компанија „Тоталенерџис“ (TotalEnergies) планира да го затвори својот најстар етиленски погон во Антверпен, Белгија, до крајот на 2027 година. Американската хемиска компанија „Дау“ (Dow) најави дека ќе го затвори својот погон за етилен во Белен, Германија, во четвртиот квартал од 2027 година, а претходно привремено стопира и еден од своите погони во Тернезен, Холандија.

Дополнително, „Ексонмобил“ (ExxonMobil) разгледува можност за продажба на дел од своите петрохемиски капацитети во Велика Британија и Белгија, додека „Шел“ (Shell) спроведува ревизија на својата мрежа на петрохемиски постројки, што може да доведе до нови затворања на фабрики во Европа.

Аналитичарите на ИЦИС предупредуваат дека и покрај најавените затворања на дел од фабриките, пазарот на суровини за пластичната индустрија може да остане под притисок уште неколку години, бидејќи глобалната понуда расте побрзо од побарувачката. Според нивните процени, стабилизација на пазарот може да се очекува дури кон крајот на деценијата, односно околу 2028 или 2029 година.