Владата ќе го средува хаосот во јавните претпријатија, можно е отуѓување

Владата подготвува предлог-закон за јавни претпријатија и трговски друштва во сопственост или со учество на Република Северна Македонија со кој се предвидуваат низа новини во нивното работење и се воведува можност да се отуѓуваат. Имено, во нацртот на предлог-законот се наведува дека „Република Северна Македонија може да биде носител на правата на членство во правни лица во сопственост на Република Северна Македонија доколку за тоа постои оправдана причина, која мора да се утврди и објасни во политиката на сопственост“.

„Во случаите во кои нема оправдана причина за правата на членство на Република Северна Македонија во правните лица во сопственост на Република Северна Македонија, правата на членство на Република Северна Македонија во тие правни лица ќе се отуѓуваат со цел Република Северна Македонија да ја напушти сопственичката структура на тие правни лица во согласност со политиката на сопственост“, се наведува во предложените законски одредби.

Во документот се прецизира дека правните лица во сопственост на Република Северна Македонија ќе се класифицираат како правни лица од посебен интерес и други друштва. Дополнително се наведува дека како оправдани причини за сопственост во правни лица во сопственост на Република Северна Македонија се: управување со општи и јавни добра и добра од интерес за Република Северна Македонија, управување со инфраструктура и дистрибутивни мрежи во кои физичката инфраструктура претставува природен монопол во смисла на прописите за заштита на пазарната конкуренција, деловна активност што вклучува обезбедување јавни услуги, влијание врз државниот буџет и вршење пазарни активности што придонесуваат за стабилноста и развојот на економијата.

„Оправданите причини за сопственост во правните лица во сопственост на Република Северна Македонија се земаат предвид при утврдувањето на правните лица од посебен интерес. Владата на Република Северна Македонија, со одлука, ќе утврди правни лица од посебен интерес за Република Северна Македонија“, се наведува во нацрт-регулативата.

Рамноправност на пазарот

Во предлог-законот се нагласува дека правните лица во сопственост на Република Северна Македонија дејствуваат во согласност со принципот на неутралност на пазарот, при што државната сопственост нема да им дава на таквите правни лица неоправдани предности или да ги става во понеповолна положба во споредба со приватните правни лица.

„Правните лица во сопственост на Република Северна Македонија се должни во нивните деловни односи со други правни лица во сопственост на Република Северна Македонија, со нивните зависни друштва и со Република Северна Македонија, да обезбедат договарање цени и други услови истоветни на цените и другите договорни услови што би ги договориле во споредливи деловни односи меѓу неповрзани лица“, пишува во предлог-законот.

Со каква цел се предлага новата регулатива?

Надлежните објаснуваат дека во државата нема механизам за прецизно и транспарентно следење на сопственичката функција, управувањето и надзорот врз јавните претпријатија и трговските друштва во кои државата има целосна или делумна сопственост.

„Основната цел на предлог-законот е да се регулираат надлежноста и начинот на остварување на правата што произлегуваат од членството на Република Северна Македонија во правните лица во сопственост на Република Северна Македонија, примената на стандардите за корпоративно управување, транспарентноста и објавувањето на финансиските и деловните извештаи и на другите документи, финансиските и нефинансиските цели во правните лица во сопственост на Република Северна Македонија, како и мерењето на одржливоста и профитабилноста на тие правни лица“, се наведува во образложението на нацрт-законот.

 

Во извештајот за процена на влијанието на регулативата се посочува дека Република Северна Македонија има 30 државни претпријатија што работат на децентрализиран начин поради отсуство на политика на државна сопственост.

„Половина од овие државни претпријатија не се инкорпорирани според Законот за трговски друштва, што создава нерамномерно поле за игра помеѓу државните претпријатија и приватните фирми, дозволувајќи им на државните претпријатија што работат со загуби да продолжат да работат без да се соочат со притисоци на пазарот“, се наведува во документот.

Според информациите, во првиот квартал од 2023 година повеќе од половина (17) од државните претпријатија во Северна Македонија биле загубари, што одразува поширок тренд видлив од 2020 година.

„Оваа распространета слаба изведба ги истакнува структурните недостатоци што водат до неефикасна распределба на ресурсите и нелојална конкуренција. Напорите за професионализација и усогласување на практиките на државна сопственост во Република Северна Македонија се ограничени поради дисперзираниот карактер на портфолијата на државните претпријатија и отсуство на политики на државна сопственост за усогласување на практиките низ јавната администрација“, пишува во документот.

Во него се објаснува дека јавни институции со надлежност над државните претпријатија се Министерството за финансии, Министерството за економија и труд, Министерството за транспорт и Министерството за земјоделство, шумарство и водоснабдување.

„Не е формирана посебна агенција што ќе има координативна улога за усогласување на практиките за управување и работење со државните претпријатија, иако Министерството за финансии има воспоставено организациска единица за мониторинг, која води регистар и ги објавува финансиските извештаи на квартално ниво за државните претпријатија“, се посочува во документот.

Во согласност со податоците достапни на страницата на Министерството за финансии, Владата на Република Северна Македонија е основач на 14 јавни претпријатија и единствен акционер/содружник во 15 трговски друштва, од кои 13 се акционерски друштва во државна сопственост, а две се ДООЕЛ во државна сопственост.