Светот гради ВИ-економија, ние сè уште зборуваме со ЧетГПТ

Светската економија во 2026 година е обликувана од две спротивни сили што дејствуваат истовремено, оценува Меѓународниот монетарен фонд (ММФ) во јулското ажурирање на извештајот „Светски економски изгледи“ (World Economic Outlook). Од една страна е војната на Блискиот Исток, која создава негативен шок врз понудата, ги нарушува синџирите на снабдување, ги зголемува цените на енергентите и ја засилува инфлацијата. Од друга страна е глобалниот технолошки циклус, кој забрзува благодарение на напредокот и сè пошироката примена на вештачката интелигенција. Токму овие две сили, според ММФ, во моментов ја одредуваат динамиката на глобалниот економски раст, но нивното влијание не е еднакво кај сите земји.

Кој го фаќа новиот технолошки бран?

ММФ оценува дека глобалниот раст ќе достигне 3 отсто во 2026 година и ќе забрза на 3,4 отсто во 2027 година. Забавувањето во однос на претходните години главно се должи на војната на Блискиот Исток, но некои од тие негативни ефекти веќе се ублажуваат благодарение на забрзаната побарувачка во технолошкиот сектор, поттикната од развојот и примената на вештачката интелигенција. Со други зборови, ВИ веќе не е само нова технологија, туку фактор што влијае врз глобалната економска активност.

Сепак, ММФ предупредува дека придобивките од технолошкиот бран не се распределени рамномерно. Земјите што се дел од глобалниот технолошки синџир, односно произведуваат полупроводници, ВИ-хардвер, напредни компоненти или располагаат со силна технолошка инфраструктура, бележат посилен економски раст, дури и кога истовремено се соочуваат со повисоки цени на енергијата. Наспроти нив, економиите што се увозници на енергија, а не се доволно вклучени во технолошкиот циклус, имаат послаб економски импулс. Во оваа група ММФ вбројува и голем број земји со пониски приходи.

Четирите најголеми нето-извозници на ВИ-хардвер – Јужна Кореја, Тајван, Малезија и Тајланд – оствариле значително подобри резултати од очекуваните. Просечното позитивно отстапување кај овие економии изнесувало 4,4 процентни поени, додека кај преостанатиот дел од светот било негативно. Особено се издвојува Јужна Кореја, чија економија во првиот квартал пораснала за 7,5 отсто, повеќе од четири пати над априлската прогноза на ММФ од 1,8 отсто, пред сè поради бумот во извозот на полупроводници и ВИ-хардвер.

 

 

Сличен тренд се забележува и во Кина. ММФ наведува дека кинеската економија пораснала побрзо од очекувањата, при што растот бил поттикнат од забрзаните јавни инфраструктурни инвестиции, експанзијата на високотехнолошкото производство и силниот извоз. Во САД, пак, економскиот раст и понатаму е поддржан од деловните инвестиции во опрема, интелектуална сопственост и технологии, додека во прогнозите за 2026 и 2027 година ММФ како еден од клучните двигатели ги наведува континуираните инвестиции поврзани со технологијата и високата продуктивност.

Во прогнозите за следните две години ММФ нагласува дека вештачката интелигенција сè повеќе ќе ја прави разликата меѓу економиите што растат побрзо и оние што заостануваат. Подобри изгледи имаат земјите што веќе се вклучени во глобалниот технолошки синџир, додека послаби прогнози добиваат економиите што не успеваат да ги искористат придобивките од ВИ.

Каде е Македонија во новата ВИ-економија?

Токму тука се поставува прашањето каде е Македонија во новата економска карта што, според ММФ, сè повеќе се дели меѓу земјите што успеваат да ја претворат вештачката интелигенција во двигател на продуктивноста и растот и оние што остануваат надвор од технолошкиот циклус. Додека големите економии веќе ги мерат придобивките од инвестициите во ВИ, а некои од европските земји веќе пресметуваат колку технологијата ќе им придонесе за растот на БДП, во Македонија сè уште нема јасна слика колку вештачката интелигенција навистина е дел од секојдневното работење на компаниите.

Во јавноста најчесто се зборува за ЧетГПТ и другите генеративни алатки, но многу поретко за тоа дали домашните компании ја користат вештачката интелигенција во производството, логистиката, финансискиот сектор, здравството или јавната администрација. Уште поретко се поставува прашањето дали македонската економија воопшто е дел од глобалниот технолошки синџир што, според ММФ, веќе носи повисок раст и подобри економски изгледи.

Светската банка, на пример, проценува дека Полска до 2035 година би можела да го зголеми својот бруто-домашен производ дури за 12,1 отсто доколку успее пошироко да ја интегрира вештачката интелигенција во економијата. Македонија засега нема слични процени, ниту национална анализа што би покажала колкав економски потенцијал носи примената на ВИ.

Дали македонските компании ја користат вештачката интелигенција за да создаваат поголема додадена вредност, да ја зголемат продуктивноста и конкурентноста или, пак, остануваме на нивото на користење генеративни алатки? Колку домашната економија е подготвена да стане дел од технолошкиот циклус што, според ММФ, веќе ги менува правилата на глобалната економија?

На овие прашања за „Блумберг Адрија“ одговори Анета Антова Пешева, директорка на „Ултра-Унет“ и една од најискусните личности во македонскиот ИКТ-сектор, која смета дека Македонија има знаење и квалитетни инженери, но сè уште нема јасна стратегија како вештачката интелигенција да ја претвори во двигател на економскиот раст.

Depositphotos

ВИ не е само ЧетГПТ

Наместо како технологија што може да ги зголеми продуктивноста и конкурентноста на компаниите, кај нас ВИ, како што посочува Пешева, најчесто се поистоветува со користење на ЧетГПТ и други генеративни алатки.

„Најголемата заблуда е дека вештачката интелигенција е само ЧетГПТ. Генеративната ВИ е само мал дел од многу пошироката слика. Вистинската економска вредност се создава кога ВИ се применува во производството, здравството, финансискиот сектор, логистиката, енергетиката, јавната администрација и индустријата“, вели Пешева.

Според неа, примената на вештачката интелигенција во дигитализацијата на државата е многу повеќе од користење генеративни алатки. Вистинската вредност е во интеграцијата на ВИ во реалните информациски системи што ги користат државните институции, болниците, осигурителните компании, банките и приватниот сектор. На тој начин се автоматизираат процесите, се овозможува интелигентна обработка на документи, анализа на големи количества на податоци и поквалитетно донесување одлуки.

Токму таков пристап, објаснува Пешева, веќе применува „Ултра“, која повеќе од 35 години развива софтверски решенија за државни институции, здравствени установи, осигурителни компании и приватниот сектор.

„Денес ги модернизираме системите што пред повеќе од 25 години беа развиени на технологии како Делфи и ги трансформираме во современи платформи со вградени ВИ-функционалности. Тоа е вистинската примена на вештачката интелигенција – таа да стане дел од секојдневното работење, а не само дополнителна алатка“, вели таа.

Сепак, Пешева предупредува дека вистинска примена на вештачката интелигенција не е можна ако компаниите продолжат да работат на застарени системи.

„Вештачката интелигенција е добра колку што се добри податоците што ги користи. Ако компанијата нема дигитализирани процеси, интегрирани информациски системи и квалитетни податоци, нема ниту основа за сериозна примена на ВИ“, вели Пешева.

Затоа, додава таа, првиот чекор мора да биде модернизација на постојните системи и дигитализација на процесите, вториот воспоставување квалитетно управување со податоците, а дури потоа интеграција на вештачката интелигенција.

„Не може да се гради интелигентен систем врз застарена технологија“, нагласува Пешева.

Иако примената на ВИ во Македонија засега најмногу е присутна во ИТ-секторот, финансиските услуги, телекомуникациите и дел од здравството, сè повеќе компании веќе ја користат за анализа на документи, автоматизација на процесите, анализа на податоци, откривање неправилности и подобрување на услугите кон клиентите. Во производството и логистиката примената сè уште е ограничена, но токму таму, според неа, постои најголемиот потенцијал и може да има најголеми придобивки – побрзо откривање грешки во производството, навремено одржување на машините, поефикасно организирање на производството и подобро планирање на синџирите на снабдување. Во оваа насока, Пешева смета дека Македонија не треба да се обидува да ги копира САД или Кина во изградба на огромни ВИ-центри за податоци.

 

 

„Во светот ВИ веќе е критична инфраструктура за економски раст. Големите ВИ дата-центри бараат огромни количества електрична енергија и вода за ладење. Најголемите центри трошат стотици мегавати електрична енергија и десетици милиони литри вода годишно. Затоа Македонија не треба да се натпреварува во изградба на таква инфраструктура. Нашата конкурентска предност се знаењето, развојот на сопствени ВИ-решенија и нивниот извоз“, вели таа.

Пешева како пример наведува дека токму во „Ултра“ активно работат на интеграција на вештачката интелигенција во реални деловни системи, паралелно модернизирајќи платформи стари повеќе од 25 години во современи архитектури што овозможуваат примена на ВИ. Целта, како што објаснува таа, е автоматизација на процесите, намалување на времето за обработка, подобрување на квалитетот на услугите и побрзо и поквалитетно донесување одлуки.

„Тоа е додадената вредност што за Македонија може да ја донесе вештачката интелигенција – поголема продуктивност, поголема ефикасност и поголема конкурентност“, истакнува Пешева.

Според неа, ако Македонија сака вештачката интелигенција во следните пет години да стане двигател на економијата, а не само популарна алатка, неопходни се три клучни чекори: донесување национална стратегија со јасни цели, законска рамка и финансиска поддршка за компаниите што инвестираат во ВИ; значително поголеми вложувања во образованието, развојот на кадар и преквалификацијата на вработените; како и инвестиции во модерна дигитална инфраструктура, сајбер-безбедност, облачни технологии и квалитетни податоци.

„Македонија нема да биде конкурентна ако се обидува да ги копира САД или Кина во изградба на огромни ВИ дата-центри. Нашата шанса е во знаењето, иновациите и развојот на специјализирани ВИ-решенија со висока додадена вредност. Тоа е патот по кој можеме да станеме препознатливи и конкурентни на глобалниот пазар“, заклучува Пешева.