Четири години војна во Украина: Кој профитираше, кој загуби и каде се пазарите денес

Точно четири години поминаа од почетокот на војната во Украина, а глобалните финансиски пазари денес делуваат речиси непрепознатливо во споредба со првите месеци на 2022 година. Секако, на овие промени влијаат и судирите на Блискиот Исток, актуелната политика на Доналд Трамп, како и политичко-економските потреси во срцето на Европа, но се чини дека руско-украинската војна ја отвори Пандорината кутија.

Почетниот шок кој следеше на почетокот на војната – остра корекција на акции, драстично поскапување на енергентите и индустриските метали, како и скок на инфлацијата ширум светот – многу брзо прерасна во нова фаза на прераспределба на капиталот.

Фазата на шок подразбираше повлекување од ризични средства и свртување кон посигурни засолништа, како што се доларот, обврзниците и златото. Сепак, глобалниот финансиски пазар многу брзо престана да реагира исклучиво дефанзивно и почна активно да ги менува приоритетите. Парите прво се префрлија од традиционалните циклични сектори кон енергетиката, поттикнати од остриот скок на цените на нафтата и гасот. Како што европските земји почнаа трајно да ги зголемуваат буџетите за војска и да ја модернизираат опремата, така капиталот се насочи и кон одбранбениот сектор.

Добар пример за тоа е производителот на оклопни возила и муниција ЦСГ (CSG NV), чиј рекорден ИПО резултат е токму последица на овие промени во индустријата.

Кон крајот на 2022 година следеше нов пресврт: лансирањето на ChatGPT предизвика силен инвестициски бран во областа на вештачката интелигенција (ВИ), па токот на капитал доминантно се насочи кон американската технологија и компании поврзани со ВИ инфраструктурата. Подоцна, со растот на геополитичките тензии, дел од инвеститорите повторно побара сигурност во златото, кое стана едно од клучните засолништа во последните години. Овој бран ја покажа неговата сила: златото и натаму е на врвот, заедно со другите метали.

 

Така, додека инвеститорите во првите недели од војната бараа спас во типичните безбедни засолништа, во февруари 2026 најмногу внимание е насочено кон ВИ, милитаризација и редефинирање на енергетските трендови. Движењето на глобалните индекси, сектори и суровини од почетокот на војната покажува дека пазарот го апсорбираше првиот удар многу побрзо отколку што се очекуваше во првите месеци на 2022 година, а веќе во 2023 стана јасно кој од оваа равенка излегува како победник, а кој ја губи трката.

• Американската технологија, обликувана од серија инвестиции во вештачката интелигенција, и европската одбранбена индустрија, поттикната од наглиот раст на воените буџети, се наметнаа како најочигледни победници.

• Од друга страна, енергентите и индустриските метали, кои веднаш по избувнувањето на војната значително поскапеа, подоцна се повлекоа од рекордните нивоа, согласно прилагодувањето на пазарот и стабилизацијата на снабдувањето.

 

Глобални индекси: брзо закрепнување и американска доминација

Почетниот пад на глобалните индекси беше остар, но краток. Пазарите се стабилизираа релативно брзо и тргнаа нагоре, па денес водечките берзи се значително над нивото од 2022 година.

Иако во последните шест месеци се создаде впечаток дека американскиот пазар заостанува – делумно поради силниот раст на европските одбранбени и индустриски акции, како и закрепнувањето на поединечни азиски берзи како јапонската – вкупно гледано од почетокот на војната, токму САД остварија најголем принос. По повеќегодишен бран на раст на технолошките гиганти, американскиот пазар влезе во фаза на консолидација, додека Европа и Јапонија дури неодамна го зедоа замавот.

Важно е, сепак, да се земе предвид и валутниот ефект. Американскиот долар во последната година ослабна, делумно под влијание на политиката на Трамп. За инвеститорите надвор од САД, тоа значи дека реалниот принос на американските акции во локална валута бил малку помал отколку што номиналниот раст на индексите сугерира.

Сектори: технологија во САД, одбрана во Европа

Очигледен победник во САД во последните четири години е технолошкиот сектор. По слаб почеток во 2022, акциите значително забрзаа кон крајот на таа година, кога започна инвестицискиот ВИ бран. Компаниите поврзани со ВИ, чипови, облачна инфраструктура и дата центри станаа клучни носители на растот, а Nvidia во 2025 изби во прв план како највредна светска компанија. Сепак, не успеа да ги импресионира инвеститорите со најновата прогноза за продажба, што укажува дека загриженоста поради прегреаната ВИ економија ќе продолжи да ја следи, како Nvidia, така и нејзините конкуренти.

Џенсен Хуанг, извршен директор на „Енвидија“, ги отфрли загриженостите за време на отчетот во средата Bloomberg

Вкупно гледано, капиталните расходи на технолошките гиганти значително се зголемија, а пазарот го награди овој бран со силен раст на валуациите. Технологијата стана главен мотор на приносот на американскиот пазар од почетокот на војната до денес.

Во Европа, пак, сликата е поинаква. Најдобар резултат оствари одбранбениот сектор, кој од почетокот на војната порасна повеќе од 250 отсто. Наглиот пресврт на европските влади кон зголемување на воените буџети, модернизација на опремата и јакнење на домашната воена индустрија создаде повеќегодишен инвестициски циклус. Она што некогаш беше маргинален сектор, стана стратешки столб на европската индустриска политика. Сепак, на Стариот континент не цветаат рози кога станува збор за меѓусебните односи, па дури и меѓу најсилните економии – како Германија и Франција, а дополнително негативно влијаат односите со САД.

 

Индустрија и електрификација

Покрај одбраната, силен раст забележа и индустрискиот сектор. Трендот на електрификација, инвестициите во енергетската транзиција, како и зголемената потрошувачка за инфраструктура – вклучувајќи воена и логистичка – го поттикнаа растот на компании како Siemens и Schneider Electric, кои профитираа од инвестиции во енергетски системи и автоматизација. Во областа на транспортна и железничка опрема се истакнаа Alstom и Siemens Energy, додека во САД првите придобивки од инфраструктурниот и индустрискиот циклус ги почувствуваа Caterpillar и General Electric.

Суровини: од енергетски шок до стабилизација

Почетокот на војната предизвика силен скок на цените на енергенсите и индустриските метали. Прекинот или ограничувањето на испораките од Русија – еден од клучните глобални добавувачи – доведе до остар раст на цените на нафта, гас, никел, алуминиум и други суровини. Сепак, овој шок беше релативно краткотраен. Како пазарите најдоа алтернативни извори на снабдување, а побарувачката се забави поради рестриктивната монетарна политика, цените постепено се стабилизираа, а потоа почнаа и да паѓаат. Денес многу суровини се значително под врвот забележан во 2022.

Благородни метали: доцна, но силно се искачија

За разлика од енергентите и индустриските метали, кои силно реагираа веднаш по избувнувањето на војната, благородните метали добија вистински замав дури од 2024 година. Златото и особено среброто влегоа во нова растечка фаза во моментот кога пазарот повеќе не се занимаваше само со последиците од конфликтот во Украина, туку со поширок бран на геополитичка неизвесност.

Како што растеше загриженоста од „расипување“ на глобалната трговија и можни нови царински бариери, инвеститорите сè повеќе бараа заштита во традиционалните безбедни засолништа. Златото доби дополнителна поддршка преку зголемен купување од страна на централните банки, кои во услови на длабоки геополитички поделби ја забрзаа диверзификацијата на девизните резерви.

За разлика од енергетскиот шок од 2022, растот на благородните метали не беше импулсивен ниту краткотраен, па така златото стана своевиден индикатор на новата светска реалност, во која политичкиот ризик е константа, иако последниве денови не му одат најдобро.

Четири години подоцна: пазарите мируваат, но ризикот виси

Иако 2022 беше година на шокови, следните години ја покажаа способноста на пазарот да се прилагоди. Капиталот се префрли од енергентите кон технологијата, од дефанзивните сектори кон стратешките индустрии, а инвестициското размислување се трансформираше од инфлација и енергенти кон вештачка интелигенција и безбедност.

Сепак, војната во Украина не остана „самостоен настан“. Пазарите денес се постабилни отколку пред четири години, но се и трајно чувствителни на политички одлуки. Тоа, можеби, е и најважната промена: геополитичкиот ризик стана утврден фактор што инвеститорите мора да го вметнат во своите тековни и идни стратегии.