Супер Ел Нињо се враќа, се закануваат суши, поплави и нови топлински рекорди

Цикличниот временски феномен што на еден континент може да предизвика поплави, а на друг суши, повторно се појави.

Ел Нињо настанува кога атмосферата реагира на долготрајно затоплување на површината на Тихи Океан над вообичаените вредности. Американскиот Центар за климатски предвидувања (ЦПК) на 11 јуни соопшти дека таквите услови веќе се исполнети.

Во Центарот очекуваат Ел Нињо дополнително да зајакнува во текот на годината. Постои 63-отстотна веројатност феноменот во текот на 2027 година да прерасне во многу силен настан, неформално познат како Супер Ел Нињо. Доколку се случи тоа, може да стане еден од најсилните настани Ел Нињо откако се водат мерењата, односно од 1950 година.

Иако Ел Нињо се формира во Тихи Океан, неговите последици се чувствуваат низ светот и влијаат врз земјоделството и енергетските пазари. Неговото враќање доаѓа во чувствителен момент за глобалната економија, која веќе се соочува со енергетска криза, недостиг од ѓубрива и инфлаторни притисоци поврзани со војната на Блискиот Исток.

Што е Ел Нињо?

Перуанските рибари првпат го забележале Ел Нињо уште во 17 век, кога во одредени години околу Божиќ регистрирале невообичаено топли води во Тихи Океан. Овој природен феномен го нарекле Ел Нињо де Навидад, односно Божиќното дете, според Исус Христос.

За време на Ел Нињо, пасатите – ветрови што вообичаено дуваат од исток кон запад и ја туркаат топлата вода на Тихи Океан кон Азија – ослабуваат или дури го менуваат правецот. Научниците сè уште не знаат што точно ја предизвикува таквата промена, но таа доведува до поместување на топлата вода кон американскиот континент и затоплување на големи делови од централниот и источниот Пацифик.

Дополнителната топлина ја менува атмосферата над океанот. Поради тоа се поместуваат патеките на бурите и се менуваат обрасците на врнежи во различни делови од светот.

Bloomberg

Колку често се појавува Ел Нињо?

Ел Нињо нема однапред утврден циклус на појавување. Најчесто се јавува на секои две до седум години, а неговата јачина и времетраење се разликуваат од еден до друг настан. Последниот Ел Нињо беше забележан во текот на 2023 и 2024 година.

Ел Нињо е дел од поширок климатски циклус во Тихи Океан познат како јужна осцилација Ел Нињо (ЕНСО). Овој циклус се менува меѓу Ел Нињо, неговата постудена фаза Ла Ниња и неутралниот период меѓу нив.

За време на Ла Ниња, пасатите што дуваат од исток кон запад зајакнуваат, туркајќи ја топлата вода уште подалеку кон западниот дел на Пацификот. Поради тоа, источниот дел на Тихи Океан се лади и бележи температури пониски од вообичаените.

Огромната големина на Тихи Океан, кој покрива околу една третина од површината на Земјата, му дава на ЕНСО исклучително силно влијание врз временските услови низ светот. Слични климатски обрасци постојат и во Атлантски и Индиски Океан, но нивното влијание не достигнува исти размери.

Ел Нињо и Ла Ниња вообичаено го достигнуваат својот врв меѓу декември и јануари, иако нивните последици може да траат со месеци.

Ел Нињо и Ла Ниња повремено се јавуваат во Тихи Океан/Bloomberg

Што е Супер Ел Нињо?

Научниците го следат Ел Нињо преку мерење на температурата на површината на морето во Тихи Океан, најчесто во подрачјето познато како Нињо 3.4.

Според критериумите на американската Национална управа за океани и атмосфера (НОАА), Ел Нињо настапува кога температурата на површината на морето во тоа подрачје во најмалку пет последователни преклопувачки тримесечни периоди е за најмалку 0,5 Целзиусови степени повисока од долгорочниот просек.

За силен Ел Нињо се зборува кога отстапувањето достигнува најмалку 1,5 Целзиусов степен, додека многу силен Ел Нињо, кој често неформално се нарекува Супер Ел Нињо, се бележи кога температурата е најмалку два Целзиусови степена над просекот.

Називот Супер Ел Нињо не е официјален метеоролошки термин што го користат организации како американската НОАА или Светската метеоролошка организација. Овој израз во последните години се вкорени во медиумите и јавноста како опис за многу силен Ел Нињо.

Расте веројатноста за силен или многу силен Ел Нињо/Bloomberg

Многу силните настани Ел Нињо се ретки. Од 1950 година досега се забележани само неколку, а последниот се случи во текот на 2015 и 2016 година.

Колку е посилен Ел Нињо, толку е поголема веројатноста за појава на екстремни временски појави како поплави, суши и топлотни бранови. Сепак, дури и многу силен Ел Нињо не гарантира дека таквите настани навистина ќе се случат.

Како влијае Ел Нињо врз времето?

Топлината што Ел Нињо постепено ја ослободува од Тихи Океан во атмосферата често ги подига глобалните температури на нови рекордни нивоа. Научниците очекуваат 2027 година да биде една од најтоплите откако постојат мерењата, а би можела да ја надмине и 2024 година, која според податоците на НОАА беше за 1,5 Целзиусов степен потопла од прединдустрискиот просек.

Ел Нињо не влијае еднакво на сите делови од светот. Неговите последици најпрво се чувствуваат во тропските подрачја, а потоа се шират кон Австралија, Азија, Америка и Африка.

Австралија, Југоисточна Азија, северните делови на САД и Канада за време на Ел Нињо најчесто бележат повисоки температури и помалку врнежи, што го зголемува ризикот од суши и шумски пожари. Во Индија може да ги наруши монсунските дождови.

Од друга страна, јужниот дел на САД, Чиле, Аргентина и делови од Источна Африка често добиваат повеќе врнежи од вообичаено, поради што расте опасноста од поплави.

Во годините обележани со Ел Нињо, сезоната на урагани во Атлантски Океан често е помирна од вообичаено. Причина е наглата промена на брзината или правецот на ветерот на различни височини, што го отежнува развојот на тропски бури и урагани и може да ги ослабне пред да ја достигнат својата целосна сила.

Како цикличното затоплување на Тихи Океан влијае врз времето низ светот/Bloomberg

Тоа, сепак, не значи дека ураганите што ќе се формираат не можат да предизвикаат големи штети. Тие и натаму можат да бидат многу разорни, но нивниот помал број обично ги намалува вкупните последици за населението, инфраструктурата и нафтените и гасните постројки во Мексиканскиот Залив.

Од јуни до ноември во Атлантски Океан во просек се формираат околу 14 именувани бури. Метеоролозите им доделуваат име на бурите кога брзината на ветерот ќе достигне најмалку 63 километри на час. НОАА годинава очекува меѓу осум и 14 такви бури, делумно и поради влијанието на Ел Нињо.

Од друга страна, во годините обележани со Ел Нињо, активноста на тајфуните во Тихи Океан обично се зголемува. Потоплото море обезбедува повеќе енергија за овие тропски бури, поради што во Азија расте ризикот од штети предизвикани од тајфуните.

Зошто промените поврзани со Ел Нињо се важни?

Ел Нињо е еден од највнимателно следените климатски сигнали во светот бидејќи со месеци однапред може да даде насоки за бури, ризици од суши, земјоделски приноси и побарувачка за енергија.

Енергетските компании ги користат прогнозите за ЕНСО за да ја проценат идната потрошувачка на енергија за греење и ладење. Повисоките температури ја зголемуваат потрошувачката на електрична енергија поради поинтензивното користење климатизациски уреди, што може да ги оптовари електроенергетските мрежи и да го зголеми ризикот од прекини во снабдувањето со струја. Истовремено, помалку врнежи значат и помало производство на електрична енергија од хидроцентралите.

Промените поврзани со Ел Нињо внимателно ги следат и трговците со суровини бидејќи можат да влијаат врз земјоделските култури, рударското производство, нафтената и гасната индустрија, како и врз поморскиот транспорт. На пример, сушата може да го намали водостојот на Панамскиот Канал, кој ги поврзува Атлантски и Тихи Океан, што го забавува движењето на товарот низ еден од најважните светски поморски коридори.

Ел Нињо може да има и позитивни и негативни последици, но, историски гледано, глобалните економски загуби ги надминувале придобивките што одделни региони ги остварувале благодарение на овој климатски феномен.

Научници од колеџот „Дартмут“ анализирале економски последици што се чувствувале уште пет години по завршувањето на Ел Нињо и процениле дека настанот од 1997 и 1998 година предизвикал загуба од дури 5,7 билиони долари од глобалниот бруто-домашен производ.

Како Ел Нињо влијае на производството на храна?

Некои земјоделски култури може да имаат корист од Ел Нињо. На пример, поголемото количество врнежи во американската сојузна држава Калифорнија е поволно за одгледување авокадо и бадеми.

Но многу важни земјоделски култури, вклучувајќи ориз, пченица, палмино масло, кафе и шеќер, се одгледуваат во подрачја што за време на Ел Нињо често бележат повисоки температури и помалку врнежи. Поради тоа расте ризикот од послаби приноси и нарушувања во снабдувањето со храна.

Освен на копно, Ел Нињо може да влијае и врз рибарството. Топлата вода што за време на Ел Нињо се шири кон источниот дел на Пацификот го спречува издигнувањето на постудената вода богата со хранливи материи од длабочините кон површината на морето. Поради тоа се намалува количеството на фитопланктон, кој претставува важен извор на храна за многу видови риби.

Некои видови по должината на брегот на Перу тогаш се повлекуваат во постудените и подлабоки делови од морето, што ги прави потешки за улов. Истовремено, тропските видови може да се појават во подрачја што вообичаено се премногу студени за нивен опстанок.

Послабите земјоделски приноси, помалите улови на риба и угинувањето на добитокот предизвикано од екстремни временски услови може да ја загрозат глобалната безбедност на снабдувањето со храна и да поттикнат раст на цените на храната на светските пазари.

Исушена пченка на земјоделско стопанство погодено од суша во Пасакина, во покраината Ла Унион во Ел Салвадор, во 2023 година/Bloomberg

Дали климатските промени влијаат врз Ел Нињо?

Научниците сè уште дебатираат за тоа како климатските промени влијаат врз зачестеноста и јачината на Ел Нињо. Раните климатски модели упатуваа на можноста овој природен феномен да се појавува почесто како што планетата се затоплува.

Но поголемиот дел од 21 век беше обележан со услови поврзани со Ла Ниња, што покажува колку многу работи за циклусот ЕНСО научниците сè уште не ги разбираат целосно.

Некои од експертите предупредуваат и дека сè потоплите океани би можеле да го отежнат прецизното утврдување на јачината на Ел Нињо и Ла Ниња. Бидејќи овие феномени се проценуваат врз основа на отстапувањето на температурата на морето од долгорочниот просек, постои можност Ел Нињо да биде преценет, а Ла Ниња потценета доколку не се земе предвид општото затоплување на океаните во последните децении.

Сè поголем број научници се согласуваат дека потоплата планета може да засили многу од последиците на Ел Нињо. Повисоките температури може дополнително да ја продлабочат сушата во подрачјата што и онака се суви, додека потоплиот воздух може да задржи повеќе влага.

Поради тоа, бурите и обилните дождови за време на Ел Нињо може да донесат уште поинтензивни врнежи и поголем ризик од поплави отколку што било случај во минатото.