Во војната во Иран најзагрозен ресурс можеби не е нафтата, туку водата

Дури и без конфликтот со Израел и САД, иранските власти би имале полни раце работа со други сериозни кризи. Пред да избувнат уличните немири во декември минатата година, поттикнати од силниот пад на вредноста на домашната валута, главна тема во Иран беше нешто сосема друго - водата, поточно нејзиниот недостиг.

Минатата есен Иран беше погоден од историска суша и сериозна водна криза. Некои високи функционери, вклучувајќи го и претседателот Масуд Пезешкијан, дури предупредуваа дека во случај на дополнително влошување на состојбата би можело да дојде и до евакуација на главниот град. До тоа сепак не дојде, а режимот во меѓувреме се соочи со низа други предизвици.

Во пресрет на актуелната војна, Техеран кон крајот на минатата година беше блиску до таканареченото сценарио за нултиот ден (day zero), односно момент кога би можел да остане без вода. Резервоарите што го снабдуваат градот со околу десет милиони жители речиси пресушија. Иако во декември паднаа обилни врнежи, тие не донесоа значително олеснување, бидејќи паѓаа врз суво и деградирано тло, кое слабо ја впива водата.

Како тогаш актуелната војна, која пред помалку од три недели против Иран ја започнаа Израел и САД, влијае врз и онака сериозните проблеми со водата? Исламската Република од јануари се соочува со внатрешни протести и надворешни напади, што дополнително им го одвлекува вниманието на властите од решавањето на водната криза.

Децении лошо управување со водните ресурси

За состојбата со водата во Иран не постои еден виновник. Пресвртницата се случи на почетокот на 2000-тите, кога климатските промени се совпаднаа со низа други проблеми - изградба на стотици брани, пад на нивото на подземните води, силен раст на населението, прекумерно искористување на ресурсите, нерамномерна распределба на водата, корупција и сè почести суши.

Голема улога имаат и човечките фактори. Често се споменува примерот на градежната компанија „Сепасад“, поврзана со Исламската револуционерна гарда ИРГ, која, заедно со други парадржавни компании, според критичарите, им давала предност на политичкото влијание и профитот пред заштитата на водата, животната средина и јавниот интерес. Таквите структури во Иран често се нарекуваат „водна мафија“.

Иранската престолнина Техеран минатата есен беше на работ на недостиг од вода /AFP/Getty Images

Државата досега главно се справуваше со кризата со краткорочни, „пожарникарски“ мерки - ограничување на потрошувачката и увоз на вода, затворање државни институции, дополнителни неработни денови, прекини на одредени јавни услуги, како и казнување на домаќинствата и компаниите поради прекумерна потрошувачка. Истовремено, сопствениците и управителите на станбени и деловни објекти, како и потстанарите, што се соочуваат со многу низок или никаков притисок на водата, се принудени да купуваат или изнајмуваат резервоари за барем привремено да обезбедат резерви , наведува аналитичкиот центар „Карнеги“.

Рок Спрук од Економскиот факултет на Универзитетот во Љубљана истакнува дека „проблем не е само недостигот од врнежи туку и децениите погрешни развојни политики, прекумерното црпење на подземните води, лошите ценовни сигнали и политички мотивираните инфраструктурни проекти без долгорочна процена“.

Еколошките удари на војната

Без оглед на тоа колку ќе трае војната, Иран од неа, најверојатно под истиот режим, кој и покрај континуираните напади и смртта на врховниот лидер покажа одредено ниво на стабилност, ќе излезе уште помалку способен да се справи со водната криза. Особено затоа што во наредните месеци следува период на суша и високи температури.

Сузане Шмајер, професорка по соработка во областа на водите, правото и дипломатијата на Институтот за едукација за води „ИХЕ Делфт“ во Холандија, за „Блумберг“ вели дека „Иран веќе претходно не успеа да се приспособи на последиците што климатските промени ги имаат врз водните ресурси. Имате влада што води војна, без ефикасно управување, без пристап до технологија и финансирање потребно за адаптација. Тоа дополнително ја влошува ситуацијата.“

Војната веќе остави и видливи последици врз животната средина. Нападите на Израел погодија големи складишта на нафта и рафинерии на периферијата на Техеран, предизвикувајќи низа пожари. Чадот потоа се мешаше со дождовните облаци, по што врз градот паѓаа токсични материи, наведува „Блумберг“.

Според податоците на Опсерваторијата за конфликти и животна средина, британска непрофитна организација што ги следи еколошките и хуманитарните последици од конфликтите, регистрирани се повеќе од 300 инциденти, кои, поради продолжените непријателства, претставувале одреден ризик за животната средина.

Ситуацијата дополнително ја отежнуваат и локалните специфики. Како прво, Техеран лежи покрај падините на планинскиот венец Алборз, кој го спречува струењето на воздухот и го задржува загадувањето. Како второ, властите, во обид да обезбедат поддршка од населението во војната, ги повикуваа граѓаните да излезат на улиците, дури и во време кога паѓаше кисел дожд.

Ерик Лоб, вонреден професор по политикологија и меѓународни односи на Меѓународниот универзитет на Флорида, за „Њујорк тајмс“ вели дека „Иран и натаму е во криза. Проблемите со недостиг од вода и прекините на електричната енергија не исчезнаа, а режимот сега барем дел од одговорноста може да префрли на конфликтот.“

Војната се прелева и врз водната инфраструктура во регионот

Десалинизацијата на морската вода сè почесто се споменува како едно од клучните решенија за ублажување на проблемите со достапноста и квалитетот на водата, кои дополнително ќе се влошат поради растот на населението, како и сè почестите топлотни екстреми и долготрајни суши поврзани со климатските промени.

Особено важна улога имаат Саудиска Арабија и други претежно богати земји од Блискиот Исток и Северна Африка, каде што веќе се во тек или се подготвуваат големи проекти за десалинизација. Иран во оваа област заостанува.

Постројки за десалинизација/AFP/Getty Images