Обновуваме фасади, менуваме столарија, климите работат, а и натаму ни е жешко. Каде грешиме?

Повеќето луѓе мислат дека зградите ќе се приспособат на климатските промени со подобра изолација, нова фасада или помоќни клима-уреди. Архитектите предупредуваат дека тоа не е доволно. Некои грешки направени во фазата на проектирање речиси е невозможно подоцна да се исправат, а токму зградите што денес ги градиме ќе се користат со децении, во клима што значително ќе се разликува од денешната.

Затоа сè почесто се поставува прашањето дали проектираме згради што ќе бидат еднакво функционални и за дваесет или триесет години или многу брзо ќе мора да ги приспособуваме на услови за кои никогаш не биле проектирани.

Марко Дабровиќ, еден од основачите на архитектонското студио 3ЛХД (3LHD), предупредува дека најголем проблем претставуваат зградите со големи незаштитени стаклени површини, предлабоки основи, еднострана ориентација и околина без зеленило.

„Ова е особено проблематично бидејќи, за да ги намалиме емисиите на јаглерод диоксид (CO₂), ќе мора помалку да уривавме, а постојните објекти да ги користиме многу подолго. Она што денес ќе го изградиме ќе мора да се користи и приспособува со децении.

„Фасадата може да се обнови, но лошата ориентација, предлабоката основа и зградата без можност за природно проветрување многу тешко можат дополнително да се променат“, објаснува Дабровиќ за „Блумберг Адрија“.

Климатските промени сè посилно влијаат и врз европската економија. Европа се затоплува приближно двојно побрзо од светскиот просек, а топлотните бранови повеќе не претставуваат предизвик само за здравствените системи или за електроенергетската мрежа. Тие сè повеќе влијаат врз продуктивноста, ги зголемуваат трошоците за економијата и го отвораат прашањето колку постојната инфраструктура воопшто е приспособена на новите климатски услови.

Европската комисија проценува дека земјите членки до 2050 година ќе мора да вложуваат речиси 70 милијарди евра годишно за приспособување на климатските промени, додека „Блумберг“ во својата анализа предупредува дека голем дел европски згради се проектирани за клима што повеќе не постои.

Најголемите грешки настануваат пред градењето

Кога станува збор за прегревањето на зградите, расправата најчесто се сведува на дебелината на изолацијата или на моќноста на клима-уредите. Дабровиќ смета дека тоа е погрешен пристап, бидејќи проблемот настанува многу порано - во моментот кога се одредуваат положбата на зградата, нејзината ориентација, длабочината на основата или големината на стаклени површини.

„Сè уште често се проектира според просечни климатски податоци, иако топлотните бранови траат сè подолго, а ноќите стануваат сè потопли. Притоа, зградата не е изолиран објект. Ако е опкружена со асфалт, бетон, темни покриви и фасади, целата околина во текот на денот се загрева и не успева да се излади во текот на ноќта. Тоа е ефектот на урбаниот топлотен остров. Затоа денес проектирањето мора да почне од микроклимата на локацијата и од односот на зградата кон околината, а не да заврши со нејзината фасада.“

Тоа значи дека зградата повеќе не може да се разгледува одвоено од просторот што ја опкружува. Асфалтот, бетонот и темните површини во текот на денот акумулираат топлина, а ноќе постепено ја ослободуваат, поради што густо изградените делови на градовите се ладат значително побавно од позелените подрачја. Поради тоа, ефектот на урбаните топлотни острови за време на топлотните бранови дополнително ја зголемува потребата од ладење и го отежнува природното разладување на зградите.

Комплексот „Ситилајф“ во Милано е еден од најпознатите европски примери за современа одржлива архитектура/Bloomberg

Според Дабровиќ, клима-уредот најчесто ја решава последицата, а не причината за проблемот.

„Најчесто станува збор за преголеми стаклени површини без надворешна заштита од сонце, лоша ориентација и основи што не овозможуваат природно проветрување“, додава тој.

Големите стаклени фасади во последните децении станаа едно од обележјата на современата архитектура. Сепак, проблемот не е во стаклото како материјал, туку во начинот на кој се користи и во тоа колку зградата е заштитена од директното сончево зрачење.

„Стаклото треба да се избира според ориентацијата и намената на просторот. Во зима сакаме да ја искористиме сончевата енергија за пасивно загревање, додека во лето директното сонце треба да се запре пред да помине низ стаклото. Тоа се постигнува со комбинација од соодветна сончева пропустливост на стаклото, конзоли, длабоки лоџи, тенди и други видови надворешно засенување. Внатрешните завеси или ролетни реагираат предоцна, бидејќи тогаш топлината веќе навлегла во просторот“, вели Дабровиќ.

Тој смета дека еднакво е важен и просторот околу зградата, кој при проектирањето често се потценува.

Токму затоа сè повеќе градови се обидуваат да го вратат зеленилото во густо изградените градски подрачја. Европската Унија преку програмите за приспособување на климатските промени финансира и проекти за озеленување на урбаните простори, а меѓу градовите што добија европски средства за тоа е и Загреб.

Како да се проектира зграда за потопло лето

Дали во нашите климатски услови може да се проектира зграда што и за време на топлотен бран ќе остане пријатна без климатизација? Дабровиќ смета дека може, но само ако за тоа се размислува уште од самиот почеток.

Таквиот пристап со години се применува во земјите што имаат развиени стандарди за пасивна градба, но поради сè почестите топлотни бранови станува сè поважен и во Хрватска и во остатокот од регионот. Целта повеќе не е само да се намали потрошувачката на енергија туку и да се проектираат згради што ќе одржуваат пријатна температура по природен пат што е можно подолго.

Во тоа важна улога имаат и градежните материјали, иако нивното значење често се поедноставува. Во последните години сè повеќе се зборува за враќање на дрвото, каменот, земјата и другите природни материјали, но Дабровиќ предупредува дека изборот на материјалот сам по себе не може да го реши проблемот.

Дрвјата и зелените површини можат значително да го ублажат ефектот на урбаните топлотни острови | Јуре Живковиќ за „3ЛХД“ 

„Материјалите се важни, но сами по себе не се доволни. Клучно е како се вградени и како функционираат заедно со другите елементи на зградата. Дрвото е обновлив материјал и има низок јаглероден отпечаток, земјата и каменот имаат голема топлинска маса, а природните изолациски материјали можат да го подобрат квалитетот на внатрешниот простор. Сепак, ниту еден материјал нема да ја надомести лошата ориентација или недостигот од заштита од сонце.“

Со други зборови, одржливоста не почнува со изборот на материјали, туку со квалитетен проект.

Како да се приспособат постојните згради на климатските промени

Слична логика важи и за енергетската обнова на постојните згради. Во јавноста таа често се сведува на нова фасада и подебел слој изолација, но треба да опфати и заштита од летно прегревање, подобрување на природното проветрување, озеленување на околината и покривите, како и зголемување на отпорноста на зградите на климатските екстреми.

Таквиот пристап е особено важен бидејќи најголемиот дел од зградите што ќе ги користиме во средината на векот веќе ќе бидат изградени. Тоа значи дека приспособувањето на климатските промени нема да зависи само од новите проекти туку и од тоа колку успешно ќе го обновиме постојниот фонд на згради.

Еден од примерите за таков пристап е хотелот „Гранд парк Ровињ“ (Grand Park Hotel Rovinj), проект на студиото 3ЛХД (3LHD), во кој, како што вели Дабровиќ, посебно внимание е посветено токму на пасивните решенија за заштита од летните горештини.

„Најважни елементи се длабоките лоџи и конзолите што ги штитат стаклените површини од летното сонце, природното проветрување на заедничките простории, озеленетите покриви и големото количество медитеранско зеленило, кое создава сенка и поповолна микроклима. Во исто време, во зима е овозможено искористување на сончевата енергија за пасивно загревање.“

Проектот на хотелот „Парк“ ја нагласува важноста на зеленилото и пасивните решенија за создавање попријатна микроклима | Јуре Живковиќ за 3ЛХД“

Таквиот пристап покажува дека архитектурата не мора да избира меѓу енергетската ефикасност и удобноста. Добро проектираната зграда може истовремено да ја намали потрошувачката на енергија, да ја зголеми топлинската удобност и да ја ограничи потребата од климатизација, дури и во периоди на екстремни горештини.

Сепак, поединечните проекти нема да бидат доволни ако не се промени начинот на кој се планираат градовите. Во последните децении развојот често беше насочен кон максимално искористување на градежното земјиште, додека зелените површини, природната вентилација и микроклимата остануваа во втор план. Климатските промени сега покажуваат дека токму овие елементи стануваат важен дел од отпорноста на градовите.

Дабровиќ смета дека архитектите денес имаат поголема одговорност отколку порано, бидејќи проектираат згради што ќе им служат на генерации во значително поинакви климатски услови.

„Архитектурата повеќе не може да биде само одговор на функционалните и естетските барања. Таа мора да одговори и на климатските предизвици. Тоа значи да се размислува долгорочно и да се проектираат згради што и по неколку децении ќе останат удобни и енергетски ефикасни.“

Можеби токму затоа најголемата промена не е во тоа што ќе градиме поинакви згради, туку што ќе почнеме да ги проектираме за климата што допрва доаѓа, а не за онаа што некогаш ја имавме. Зашто фасадата може да се обнови, но грешките во основните одлуки за положбата, ориентацијата и природното проветрување многу тешко можат дополнително да се исправат.