Данок на јаглерод – власта мора брзо да реагира за да избегне „совршена бура“

Владите од Западен Балкан не се подготвени за европскиот механизам за прекугранично јаглеродно приспособување (англ. Carbon Border Adjustment Mechanism – CBAM) кој целосно стапува во сила од 1 јануари 2026 година, стои во извештајот на „Банквоч Нетворк“. Неподготвеноста на властите од регионот ја зголемува опасноста од катастрофална и неправедна енергетска транзиција.

„Сепак, доколку брзо преземат мерки за воведување сопствено оданочување на јаглеродот за производство на електрична и топлинска енергија, владите би можеле да го ублажат влијанието на CBAM и да соберат до 4,2 милијарди евра годишно за финансирање на одржливата енергетска транзиција и поддршка на регионите зависни од јаглен“, стои во извештајот.

Според CBAM, увозниците во ЕУ на одредени производи, вклучувајќи електрична енергија од земји надвор од Унијата, ќе треба да плаќаат за емисиите на јаглерод диоксид поврзани со производството на тие производи во земјата извозник. Ова ќе ги направи увозите во ЕУ од земји со висока употреба на јаглен, нафта и гас значително поскапи отколку досега.

Увозниците на електрична енергија од Западен Балкан – Италија, Хрватска, Унгарија, Романија, Бугарија и Грција – ќе мора да најдат други добавувачи или да се соочат со високи трошоци поради CBAM. Увозот на електрична енергија во ЕУ најверојатно ќе се намали преку ноќ, што ќе предизвика значителен пад на приходите за електроенергетските компании на Западен Балкан, наведува „Банквоч Нетворк“.

Како што „Блумберг Адрија“ пишуваше неодамна, земјава доцни на овој план. Најважно, сè уште не е донесен законот за климатска акција која го предвидува плаќањето на јаглеродниот данок.

„Блумберг Адрија“ праша во Министерството за животна средина кога ќе биде донесен законот за климатска акција и колку ќе плаќаат компаниите што се засегнати. Оттаму ни одговорија дека „распоредот за активностите и активностите за кои ќе се плаќа надоместокот, како и видот на изворите на емисии на стакленички гасови (директни или индиректни) за кои ќе се наплаќа надоместокот, ги регулира Владата на Република Северна Македонија. Методологијата за начинот на пресметка, износот на надоместокот и рокот за негово утврдување ги пропишува Владата на Република Северна Македонија. Висината на годишната такса ја утврдува Владата на Република Северна Македонија на предлог на министерот во согласност со методологијата“, одговорија од Министерството за животна средина на нашите прашања.

По ваквиот одговор, „Блумберг Адрија“ се обрати и до Владата, од каде што повторно нè вратија во Министерството за животна средина.

„Во врска со Вашите прашања, Ви посочуваме дека станува збор за прашање што е од обемен карактер и за истото е потребно да претходи детална и соодветна анализа, и за таа цел Ве упатуваме одговорот да го побарате од надлежното министерство“, се наведува во краткиот одговор.

Според извештајот на „Банквоч Нетворк“, досега ЕУ помагаше во одржување на силно загадувачките електрани на јаглен на Западен Балкан. Околу 57 проценти од електричната енергија што ЕУ ја увезува од Босна и Херцеговина, Црна Гора, Северна Македонија и Србија потекнува од јаглен. CBAM е дизајниран за да обезбеди ЕУ да преземе одговорност за емисиите на јаглерод од таквиот увоз.

Приходите од CBAM ќе одат во буџетот на ЕУ. Ако извозот на електрична енергија продолжи на досегашното ниво, годишниот приход на ЕУ само од овие извори би можел да достигне речиси 965 милиони евра.

„Ако владите на Западен Балкан започнеа со подготовките за CBAM порано, наместо да ѝ дозволат на ЕУ да остварува приходи од нивниот извоз на електрична енергија, тие ќе можеа да генерираат сопствени приходи за енергетска транзиција преку воведување национални системи за оданочување на јаглеродот. Ова исто така ќе можеше да придонесе нивните енергетски сектори да бидат изземени од CBAM, кој има вградени услови што го дозволуваат тоа доколку земјите постигнат значителен напредок во примената на енергетското и климатското законодавство на ЕУ. Сепак, ниту една од земјите не е блиску до исполнување на тие услови“, стои во извештајот.

Сепак, со воведување на домашно оданочување на јаглеродот, земјите би можеле да ги ублажат последиците од CBAM и да генерираат значителни приходи за праведна и одржлива енергетска транзиција, заклучува „Банквоч Нетворк“.