Институционален пинг-понг со данокот на јаглерод

Доцни регулативата за воведување на данокот на јаглерод. Законот за климатска акција, кој претставува правен основ за воведување на давачката, сè уште не е донесен, а надлежното Министерство за животна средина и Владата си ја префрлаат одговорноста.

Од 1 јануари 2026 година компаниите што произведуваат електрична енергија, цемент, алуминиум, вештачки ѓубрива, железо и челик подлежат на плаќање данок на јаглерод. Ако давачката не биде дефинирана навреме, наместо во земјава, парите на домашните компании по основ на јаглеродниот надоместок ќе завршуваат во странство. Освен законот за климатска акција, за воведување надоместок се потребни и подзаконски акти, но од Министерството за животна средина не добивме конкретен одговор дали регулативата ќе стапи во сила навреме.

Воведувањето на давачката е дел од европската регулатива за воведување механизам за прекугранично јаглеродно приспособување (англ. Carbon Border Adjustment Mechanism – CBAM). Компаниите на кои се однесува регулативата уште од октомври 2023 година почнаа да ги искажуваат емисиите на јаглероден диоксид што се вградени во нивните производи. Целта е цената на увезените производи да ја рефлектира содржината на јаглероден диоксид за која производителите во ЕУ плаќаат таква давачка.

Според регулативата на ЕУ, плаќањето на јаглеродната давачка ќе се одвива постепено во периодот од 2026 до 2034 година, а од 2034 година ќе се плаќа целосниот износ. Со тоа, практично, ЕУ им дава доволно време на сите што се вклучени да се приспособат на новата реалност.

Министерството и Владата си ја префрлаат топката

„Блумберг Адрија“ праша во Министерството за животна средина кога ќе биде донесен законот за климатска акција и колку ќе плаќаат компаниите што се засегнати. Во одговорот на Министерството се наведува дека „правните лица што вршат активности и активности што подлежат на понатамошен режим на ЕУЕТС ќе бидат обврзани да плаќаат надомест за емисии на стакленички гасови на годишна основа за секој тон потврден емитиран јаглерод диоксид и еквивалент на јаглерод диоксид, користејќи ја методологијата пропишана со подзаконскиот акт“.

„Износот на надоместокот ќе се пресметува врз основа на годишната просечна аукциска цена на квоти за емисии што се тргуваат во рамките на системот за тргување со емисии на Европската Унија, изразена во евра (во денарска противвредност) по тон емитиран CO2 еквивалент, за претходната година“, се наведува во одговорите што ги добивме од Министерството, а за сѐ понатаму, според Министерството, надлежна е Владата. Откако Владата ќе ги утврди потребните акти, министерот за животна средина ќе може да ја предложи годишната такса.

„Распоредот за активностите и активностите за кои ќе се плаќа надоместокот, како и видот на изворите на емисии на стакленички гасови (директни или индиректни) за кои ќе се наплаќа надоместокот, ги регулира Владата на Република Северна Македонија. Методологијата за начинот на пресметка, износот на надоместокот и рокот за негово утврдување ги пропишува Владата на Република Северна Македонија. Висината на годишната такса ја утврдува Владата на Република Северна Македонија на предлог на министерот во согласност со методологијата“, одговорија од Министерството за животна средина на нашите прашања.

По ваквиот одговор, „Блумберг Адрија“ се обрати и до Владата, од каде што повторно нѐ вратија во Министерството за животна средина.

„Во врска со Вашите прашања, Ви посочуваме дека станува збор за прашање што е од обемен карактер и за истото е потребно да претходи детална и соодветна анализа, и за таа цел Ве упатуваме одговорот да го побарате од надлежното министерство“, се наведува во краткиот одговор.

Инаку, Србија веќе најави дека ваквите компании од Нова година ќе плаќаат по 4 евра за тон јаглерод. Со утврдувањето на националната давачка, компаниите би требало да се спасат од плаќање на европската такса, која исто така стапува во сила на 1 јануари 2026 година, а ќе изнесува 90 евра по тон СО2, објавија српските медиуми.

Компаниите бараат гаранции за потекло на струјата

Освен што треба да се донесе законот, треба да се имплементира и системот за мониторинг и верификација на јаглеродните емисии од употребата на влезните материјали и потрошувачката на електричната енергија.

Во однос на емисиите од потрошената струја од мај годинава компаниите можат да се стекнуваат со гаранции за потекло на електрична енергија, кои ги издава Националниот оператор на пазарот на електрична енергија-МЕМО ДООЕЛ Скопје. Тоа се електронски сертификати со кои се докажува дека одредено количество електрична енергија е произведено од обновлив извор на енергија.

„Секоја гаранција за потекло претставува еден мегават-час (MWh) енергија и го следи физичкиот тек на енергијата од производителот до потрошувачот, обезбедувајќи транспарентност и овозможувајќи им на потрошувачите да го потврдат потеклото на својата енергија. Гаранцијата за потекло гарантира дека одредено количество на енергија доаѓа од конкретен обновлив извор, како што се сончевата енергија, ветерот или хидроенергијата. Секој сертификат содржи клучни информации – извор на енергијата, вид на производство, капацитет и возраст на постројката – со што се обезбедуваат сигурност и транспарентност за потрошувачите“, ни рекоа од МЕМО.

МЕМО ги издава гаранциите во согласност со Законот за енергетика во соработка со „Грексел“ (Grexel), водечка европска компанија во оваа област.

„До денес се издадени над 122 илјади гаранции за потекло на електрична енергија. На 26 мај 2025 година, МЕМО официјално ги издаде првите гаранции за потекло од обновливи извори на државната компанија ЕСМ, и тоа 19.041 гаранција за електрична енергија произведена од хидроенергетските капацитети“.

Во согласност со јавно достапните информации на веб-страницата на МЕМО, во делот за гаранциите за потекло, досега 14 компании и 11 електроцентрали се дел од регистарот на гаранциите за потекло.