Прв тест на CBAM: ЕУ размислува за исклучоци, Македонија неподготвена

Фирмите од Европската Унија (ЕУ) во првата недела од јануари пријавиле увоз на стоки од 1.655.613 тони во рамките на Механизмот за прекугранично јаглеродно приспособување (CBAM).

CBAM подразбира плаќање јаглеродна давачка за увоз на алуминиум, цемент, електрична енергија, железо, челик, водород и ѓубрива. Давачката се плаќа за увоз од земји што се надвор од Европската Унија. Меѓу другите, механизмот ја засега и Македонија, а почна да се применува од 1 јануари годинава.

Според податоците на Европската комисија, заклучно со 6 јануари во увозот доминирале железото и челикот. Јаглеродната такса се плаќала и за увоз на ѓубрива и цемент. Немало увоз на струја и водород.

Во првата недела од примената на CBAM најмногу стоки биле увезени од Турција, Кина, Индија, Канада, Тајван и Виетнам. Најголеми увозници биле Белгија, Шпанија, Романија, Холандија, Франција и Германија. Во првата недела тргувале над 12.000 компании.

Флексибилна примена при пазарни нарушувања

И во рамките на ЕУ и надвор од неа, CBAM подлежи на критики затоа што многу организации го сметаат за нејасен, што ја отвора вратата и за ретерирање од механизмот.

Франција побара изземање за ѓубривата од јаглеродната давачка со цел да се олеснат трошоците за земјоделците што се соочуваат со тешкотии. Механизмот за прекугранично приспособување би резултирал со дополнителни трошоци за нив при снабдувањето со ѓубрива, а тоа би довело до нарушувања на пазарот, објави „Блумберг“.

По ова, комесарот за трговија Марош Шефчович изјави дека ЕУ може привремено да ги суспендира граничните давачки за јаглерод на стоки, вклучувајќи ги и ѓубривата, доколку се појави некаков „непредвиден“ пазарен ефект.

Барањето на Франција го поддржа и Италија, а „Блумберг“ оценува дека суспензијата на CBAM за ѓубривата е сигнал дека Комисијата е подготвена за флексибилна примена на климатските инструменти доколку се покаже дека тие предизвикуваат непредвидени нарушувања на пазарот.

За почеток, олеснувањето се однесува на увоз на стоки помал од 50 метрички тони стоки годишно, што се очекува да изземе 182.000 мали и средни увозници од ЕУ.

Ретерирањето се случува на самиот старт на примената, а од друга страна се најавува дека до крајот на 2030 година се очекува CBAM да се прошири на сите сектори опфатени со Системот за трговија со емисии на ЕУ, вклучувајќи и пластика и други хемикалии.

Колку ќе чини CBAM?

Во исчекување на натамошните ефекти од политичкиот притисок за паузирање на дел од давачките, се проценува дека механизмот ќе влијае на околу 4 отсто од вкупниот увоз во ЕУ. Тој може да додаде и до 24 милијарди евра трошоци за увозниците на цемент, ѓубрива, железо и челик, алуминиум, водород и електрична енергија, покажува анализата на „Блумберг интелиџенс“ (БИ). Анализата на БИ покажува дека до 2030 година CBAM може да стави под ризик до 6 отсто од приходите на компаниите.

Според прогнозите на БИ, трошоците на „Арцелор Митал“ би можеле да се зголемат за 6,1 отсто во споредба во 2024 година (3,9 милијарди евра), додека „Си-еф индустрис“ (CF Industries) би можеле да ризикуваат околу 4,7 отсто од приходите. Врз основа на прогнозите за емисии на БИ за цена на јаглеродот од 115 евра/тон до 2030 година, „Ју-ес стил“ (US Steel) би можел да се соочи со CBAM-трошоци до 500 милиони евра, што е еквивалентно на 3,2 отсто од приходите во 2024 година.

 

Соседите на ЕУ, според БИ, Турција, Обединетото Кралство и Швајцарија би биле меѓу најпогодените земји доставувачи според тековниот регулаторен опсег, а други изложени извозници се Кина, САД и Индија.

Македонија не се подготви за CBAM

Македонија е една во земјите во кои нема национална давачка за јаглерод затоа што државата не ја донесе навреме потребната регулатива.

Засега, со механизмот се опфатени меѓу 250 и 300 домашни компании што произведуваат железо, челик, цемент, алуминиум, вештачки ѓубрива и производи од нив. Компаниите од ЕУ што ќе ги увезуваат овие производи од земјава, ќе плаќаат од 80 до 100 евра по тон CO2, а овие трошоци секако дека ќе паднат на товар на македонските извозници. Пресметките на Светската банка покажуваат дека овој товар годишно ќе изнесува меѓу 40 и 80 милиони евра. Товарот за извозниците ќе беше помал ако владата утврдеше национална давачка пред 1 јануари 2026.

Владата не го формираше ниту националното тело што треба да ги верификува податоците од мерењата што ги доставуваат извозниците. Сега, дури и тие што произведуваат користејќи зелена енергија плаќаат според референтните цени на Унијата затоа што во земјава нема кој да потврди дека извозните компании навистина не создаваат јаглероден отпечаток.