Кризата на Блискиот Исток ги менува стратегиите за инвестиции во енергетиката

Втората енергетска криза во пет години ги тера и државите и компаниите да ги преиспитаат стратегиите за енергетските инвестиции, стои во најновиот извештај на Меѓународната агенција за енергетика објавен кон крајот на минатата недела.

Конфликтот на Блискиот Исток ја зголеми загриженоста за енергетската безбедност и сигурноста на трговските текови. Оваа енергетска криза, предизвикана од фактичкото затворање на Ормускиот Теснец, ги менува перцепциите за ризик и ги засилува напорите за поголема диверзификација, се наведува во извештајот.

Агенцијата очекува дека денешниот шок во снабдувањето, која доаѓа само кратко по кризата поврзана со руската инвазија на Украина во 2022 година, ќе остави трајни последици врз идните приоритети за инвестиции, особено во Азија и Блискиот Исток, каде што прекините во транспортот преку Ормускиот Теснец се најсилно почувствувани.

„Се наоѓаме во најголемата енергетска безбедносна криза што светот ја има доживеано - и верувам дека ова ќе ги преобликува стратегиите за инвестиции на глобално ниво, со паралели со големите промени што светот ги виде по нафтените шокови од 1970-тите,“ изјави извршниот директор на ИЕА, Фатих Бирол.

И покрај високите цени, инвестициите во нафта се намалуваат

Извештајот предвидува дека глобалните енергетски инвестиции годинава ќе достигнат 3,4 билиони долари. Две третини од нив, околу 2,2 билиони долари се очекува да бидат насочени кон мрежи, складирање, горива со ниски емисии, нуклеарна енергија, обновливи извори, ефикасност и електрификација, додека околу 1,2 билиони долари ќе бидат инвестирани во нафта, природен гас и јаглен.

И покрај високите цени на нафтата, инвестициите во нафта се очекува да паднат по трет пат по ред во 2026 година, спуштајќи се под 500 милијарди долари. Извештајот наведува дека има повеќе причини за намалување на инвестициите во услови на растечки цени. Меѓу нив се неизвесноста околу траењето на ценовниот скок, долгите рокови за завршување на проектите, ограничувањата во синџирите на снабдување и тесниот пазар за платформи на море.

Во исто време, инвестициите во природен гас се проектирани да пораснат на 330 милијарди долари, највисоко ниво во последната деценија, поддржани од нови ЛНГ извозни проекти, особено во САД и Катар.

 „Веќе гледаме засилени напори и од земјите производители и од земјите потрошувачи да ги диверзифицираат трговските рути и енергетските извори – преку нови гасоводи и инфраструктура за снабдување, од една страна, и поголема насоченост кон домашно достапни ресурси, од друга. Тоа вклучува обновливи извори и нуклеарна енергија, но во некои случаи и јаглен, нафта и гас - како и пошироки мерки за зајакнување на електричните системи, проширување на електрификацијата и забрзување на енергетската ефикасност“, изјави Бирол.

Инвестициите во јаглен ќе бидат на највисоко ниво по 2012 година

Инвестициите во проекти за обновлива енергија се очекува да достигнат околу 665 милијарди долари во 2026 година, од кои 365 милијарди долари ќе бидат насочени само кон соларна енергија. Иако годишниот раст на инвестициите во обновливи извори се забавува по неколку години на брза експанзија, извори со ниски емисии сè уште сочинуваат повеќе од 70 отсто од глобалните инвестиции во производство на електрична енергија.

Инвестициите во нуклеарна енергија продолжуваат да растат, надминувајќи 80 милијарди долари годишно, со речиси 80 GW нов капацитет во изградба во 15 земји.

Инвестициите во јаглен, пак, се очекува да пораснат на 180 милијарди долари во 2026 година, највисоко ниво од 2012 година, при што Кина учествува со речиси 70 отсто од глобалните трошоци за снабдување со јаглен.

Извештајот забележува дека некои азиски земји погодени од кризата може да се обидат да ги задржат постоечките термоелектрани на јаглен во работа подолго за да ја зајакнат енергетската безбедност.

Претходните енергетски шокови доведоа до значајни промени во политиките подобрување на енергетската ефикасност. Годишно околу 350 милијарди долари се инвестираат во подобрувања на ефикасноста, а околу 20 земји веќе најавиле нови политики за подобрување на ефикасноста како резултат на кризата.

 

Македонските проекти се вредни 1,7 милијарди евра

Во земјава се идентификувани 80 проекти кои треба да ја забрзаат енергетската транзиција. Според Министерството за енергетика, вредноста на овие проекти изнесува 1,7 милијарди евра. Досега се обезбедени средства за проекти во вкупна вредност од приближно 460 милиони евра.

Проектите се однесуваат на инсталирање на обновливи извори на енергија од 252 MW во јавниот сектор (фотонапонски централи, ветерни централи, складишни капацитети), каде најголем удел има фотонапонската централа Битола 3 (134 MW). Договорот за финансирање на овој проект беше потпишан во декември 2025 со меѓународните развојни банки ЕБОР и КФВ банката

Согласно последниот извештај за 2025 година објавен од страна на Регулаторната комисија за енергетика, електроцентралите коишто користат обновливи извори на енергија доминираат во вкупниот инсталиран капацитет, односно нивното учество во 2025 година изнесува 58,22 отсто, што претставува зголемување од 2,5 отсто споредено со 2024 година.

Во производството на струја уделот на обновливите извори на енергија лани изнесуваше 46,37 отсто.

Според податоците на Министерството за енергетика, многу значајна е и улогата на приватниот сектор со вкупна мобилизација од над 210 милиони евра, преку комерцијалните банки и развојните банки, за изградба на капацитети од обновливи извори на енергија.