Јаглероден надоместок: Државата не се подготви, компаниите ќе плаќаат

И четири години по првата верзија на законот за климатска акција, ниту претходната ниту актуелната влада не го донесоа. А законот, еден од најважните од областа, беше потребен меѓу другото и за да го регулира јаглеродниот надоместок. Државата не успеа ниту да формира независно тело за верификација на емисиите.

На 1 јануари 2026 година заврши преодниот рок кој производителите на челик, железо, алуминиум, цемент, ѓубрива, водород и електрична енергија го имаа почнувајќи од октомври 2023 година. Во овој период тие имаа обврска да ги пријавуваат емисиите. Од 1 јануари освен што ги пријавуваат, тие и купуваат посебни CBAM сертификати (Carbon Border Adjustment Mechanism) .

Целта што сака Европската унија да ја исполни со оваа регулатива е да ги поттикне земјите да се префрлат на зелена индустрија и да спречат истекување на јаглерод - ситуација кога компании од ЕУ го префрлаат своето производство во земји со не толку строги климатски политики или кога ги заменуваат европските производи со увоз со поголем јаглероден отпечаток.

Оваа регулатива освен што треба да помогне во намалување на глобалните емисии, треба и да обезбеди фер услови за конкуренција помеѓу производителите во ЕУ и оние од трети земји. Македонија е во третите земји и регулативата ќе ја чини пари.

Компаниите секако ќе платат, ќе изгуби државата

Со новата регулатива се опфатени меѓу 250 и 300 домашни компании кои произведуваат железо, челик, цемент, алуминиум, вештачки ѓубрива и производи од сите овие. Компаниите од ЕУ кои ќе ги увезуваат овие производи од земјава ќе плаќаат од 80 до 100 евра по тон CO2, а овие трошоци секако дека ќе паднат на товар на македонските извозници.

Пресметките на Светска банка покажуваат дека овој товар годишно ќе изнесува меѓу 40 и 80 милиони евра.

Товарот за извозниците ќе беше помал ако владата утврдеше национална давачка пред 1 јануари 2026. Според регулативата, ослободени од обврската за плаќање се компаниите од оние земји кои веќе имаат воведено национална јаглеродна давачка или кои произведуваат воена опрема.

Пинг-понг меѓу надлежните

Ваквата давачка е предвидена со предлог законот за климатска акција кој четири години стои во фиока. Ако се воведеше ќе ја плаќаа сите, а не само извозниците. „Блумберг Адрија“ континуирано од 2023 година прашува во Министерството за животна средина до каде е постапката за носење на законот. Одговорот е постојано ист – законот е во финална фаза.

На прашањето колку ќе изнесува давачката, последниот пат, Министерството не упати до Владата, а Владата ни одговори дека треба да се обратиме во Министерството.

Нема тело за верификација на мерењата

Не беше формирано ниту националното тело кое ќе ги верификува податоците од мерењата што ги доставуваат извозниците. Сега, дури и тие што произведуваат користејќи зелена енергија, ќе плаќаат според референтните цени на Унијата затоа што во земјава нема кој да потврди дека извозните компании навистина не создаваат јаглероден отпечаток.

Инертноста на државата ќе ги чини скапо домашните компании. Освен што ќе бидат неконкурентни поради цените, се соочуваат со опасност и да изгубат дел од европските партнери кои ќе бараат „чисти“ компании. Извозниците ќе бидат обврзани да ги контролираат и своите добавувачи, а постојат и ризици од казни и блокада на извозот.