text size
Европа и ова лето повторно е погодена од екстремни горештини. Нов топлотен бран зафати голем дел од континентот, а Франција во последните денови се бори со големи пожари на југот од земјата. Додека температурите уриваат рекорди, градовите сè повеќе бараат начини како да ги намалат последиците од сè потоплите лета.
Еден од примерите што во последните недели привлекува внимание доаѓа од Париз. Француската престолнина забрзано ја проширува мрежата за далечинско ладење, еден од најголемите вакви системи во Европа, која наместо илјадници поединечни климатизери, користи централно производство на енергија за ладење. Во тоа важна улога има и реката Сена.
Потрошувачката на енергија за ладење расте од година на година, а топлотните бранови сè повеќе ги оптоваруваат електроенергетските мрежи. Затоа градовите сè почесто инвестираат во системи што можат да ги намалат потрошувачката на електрична енергија, емисиите на стакленички гасови и потребата од илјадници поединечни климатизери.
Може ли нешто слично да се развие и во Хрватска и во земјите од регионот? Природни предуслови не недостигаат. Но експертите предупредуваат дека морето, реките и подземните води се само дел од равенката.
Како всушност функционира парискиот систем?
Многумина по веста за Париз добија впечаток дека зградите се ладат со вода од Сена. Во реалноста, речната вода не циркулира низ нивните инсталации. Таа се користи во централните постројки за ладење, каде што помага во производството на енергија за ладење.
Во текот на зимата и преодните периоди, кога температурата на Сена ќе падне под приближно осум до десет Целзиусови степени, системот користи таканаречено слободно или пасивно ладење (free cooling). Тогаш природно студената речна вода презема дел од процесот без работа на компресорските уреди за ладење.
Во лето, кога реката се загрева, енергијата за ладење ја произведуваат централните уреди за ладење, додека речната вода се користи за ладење на нивните кондензатори. Така се зголемува ефикасноста на системот и се намалува потрошувачката на електрична енергија во споредба со класичните системи за климатизација.
Париз го развива овој систем уште од крајот на 1960-тите години. Денес мрежата опфаќа речиси 120 километри цевководи и снабдува повеќе од седум милиони квадратни метри простор, вклучувајќи болници, деловни згради, музеи и други јавни објекти. Меѓу нив се „Лувр“, Градското собрание на Париз и зградата на Националното собрание.
Парискиот систем за далечинско ладење денес го снабдува и музејот „Лувр“/Bloomberg
Париз, притоа, не е исклучок. Системи за далечинско ладење со децении развиваат и други европски градови, како Стокхолм, кој ја има најголемата мрежа во Европа, како и Виена и Амстердам. Во Хрватска и во остатокот од регионот ваквите системи засега сè уште се реткост.
Хрватска има потенцијал, но тоа не е доволно
Колку ваквиот модел е применлив во Хрватска и во регионот, како и што е потребно за да заживее, ни објаснија експерти од Факултетот за машинство и бродоградба во Загреб.
Хрватска располага со речиси сите природни ресурси што се користат во ваквите системи. Големите реки, Јадранско Море и богатите резерви на подземни води може да служат како природни понори на топлина и да ја зголемат ефикасноста на централните системи за греење и ладење. Морето, поради постабилната температура на поголеми длабочини, и подземните води во континенталниот дел на земјата се особено погодни за примена на вакви системи. Но тука сличностите со Париз завршуваат.
Поради потоплата клима и повисоките температури на реките во текот на летото, можностите за пасивно ладење во Хрватска би биле значително поограничени отколку во посеверните делови на Европа. Наместо тоа, природните водни ресурси би се користеле за ладење на кондензаторите на уредите за ладење, со што би се зголемила ефикасноста на системот и би се намалила потрошувачката на електрична енергија.
Но достапноста на река или море сама по себе не значи дека некој град е погоден за развој на далечинско ладење.
„Достапноста на воден ресурс не е единствениот критериум што треба да се земе предвид. Потребни се соодветна побарувачка за енергија за ладење, доволно голема густина на потрошувачи и развиена или планирана мрежа за централно греење и ладење“, изјави за „Блумберг Адрија“ Томислав Пукшец, вонреден професор на Факултетот за машинство и бродоградба во Загреб.
На уште една важна карактеристика на ваквите системи укажува Владимир Солдо, редовен професор на Факултетот за машинство и бродоградба во Загреб. Тој истакнува дека најголемата предност на овие системи не е само поефикасното ладење. Истата инфраструктура може да се користи и во текот на зимата, кога топлинските пумпи од морето, реките или подземните води обезбедуваат греење. Со тоа се зголемува искористеноста на целиот систем во текот на целата година.
Солдо смета дека најголем потенцијал за развој на вакви системи имаат континенталните градови покрај големите речни текови, како Загреб, Карловац, Сисак, Осиек и Вуковар, но и приморските градови како Риека, Задар, Шибеник, Сплит, Дубровник и Пула, каде што може да се искористи морската вода.
Тој истакнува дека сличен потенцијал постои и во градовите од регионот, како Љубљана, Белград, Нови Сад и Сараево, како и во другите крајбрежни градови на источниот брег на Јадранот.
Градовите покрај големите реки, како Осиек, имаат добри природни предуслови за развој на системи за далечинско ладење/Pixsell
Но исплатливоста на ваквите системи пред сè зависи од тоа дали постои доволно голема потреба од енергија за ладење.
Ваквите системи најдобро функционираат таму каде што во поголемиот дел од годината има голем број корисници на кои истовремено им е потребно ладење. Тоа, пред сè, се болнички комплекси, деловни зони, универзитетски кампуси, хотели и туристички комплекси, но и нови градски населби во кои потребната инфраструктура може да се планира уште пред да бидат изградени првите објекти.
Пукшец смета дека ваквите проекти, по правило, ќе бидат поисплатливи во новите урбани целини отколку во постојните градски населби.
„Почетните инвестиции во ваквите системи се релативно високи, бидејќи вклучуваат изградба на инфраструктура за зафаќање вода, разменувачи на топлина, топлински пумпи, дистрибутивна мрежа и систем за управување. Сепак, на долг рок тие можат да бидат многу исплатливи благодарение на помалата потрошувачка на електрична енергија, пониските оперативни трошоци и намалените емисии на стакленички гасови“, вели Пукшец.
Тој додава дека во постојните градски населби ситуацијата е значително посложена, бидејќи изградбата на нова инфраструктура често бара обемни градежни зафати и реконструкција на постојните инсталации. Затоа ваквите системи се природен избор за нови градски проекти, деловни комплекси, центри за податоци и други големи потрошувачи на енергија за ладење. Центрите за податоци, чии потреби за ладење забрзано растат поради развојот на вештачката интелигенција, би можеле да бидат меѓу најголемите корисници на ваквите системи. Сепак, постојат и исклучоци.
„Понекогаш постојат одредени надворешни фактори што ги прават ваквите системи особено интересни, како на пример отстранувањето на климатизерите од заштитените историски градски јадра, како што е Дубровник, и преминот кон централизиран систем за ладење“, истакнува Пукшец.
На Дубровник како пример укажува и Солдо, според кого ваквиот систем би имал не само енергетска туку и конзерваторска вредност. Во историското јадро надворешните единици на климатизерите со години претставуваат проблем поради заштитата на културното наследство. Затоа пред неколку години беше изработена студија што ја анализираше можноста за воведување систем за греење и ладење со топлински пумпи што користат морска вода. Студијата беше изработена по препораките на мисијата на УНЕСКО, која предупреди дека големиот број на климатизери на фасадите на историските објекти е неприфатлив.
Во Дубровник веќе е анализирана можноста за воведување систем за греење и ладење што користи морска вода/Pixsell
Технологијата постои, мрежата сè уште не
Иако Хрватска сè уште нема градски систем за далечинско ладење како парискиот, технологијата не е ниту нова ниту непозната.
Најголем домашен пример е Клиничкиот болнички центар Загреб, каде што енергијата за ладење се произведува во една централна постројка и се дистрибуира до повеќе болнички згради. На Јадранот веќе постојат објекти што користат морска вода во комбинација со топлински пумпи, додека Факултетот за машинство и бродоградба и Факултетот за електротехника и компјутерски науки во Загреб во дел од годината користат подземни водоносни слоеви за пасивно ладење.
Сепак, станува збор за поединечни проекти. Тие покажуваат дека технологијата функционира, но Хрватска сè уште нема мрежа што би дистрибуирала енергија за ладење меѓу поголем број згради или цели градски населби.
Како што објаснува Солдо, слична е состојбата и во земјите од регионот. Постојат поединечни проекти што користат морска или подземна вода за греење и ладење поголеми објекти, главно болници, хотели, деловни комплекси и јавни установи, но системите на ниво на градски населби сè уште не се пошироко развиени.
Токму тоа е главната разлика во однос на градови како Париз, Стокхолм или Виена, каде што далечинското ладење со децении се развива како дел од комуналната инфраструктура.
Најголемата пречка не се ниту технологијата ниту природните ресурси
Технологијата не е најголемиот предизвик. Хрватска веќе има проекти што покажуваат дека ваков систем може да функционира, а не недостигаат ниту природни ресурси. Најголемата пречка се јавува таму каде што ваквите проекти треба да станат дел од градската инфраструктура.
Изградбата на ваков систем бара големи почетни инвестиции во цевководи, централни постројки за ладење и приспособување на постојните згради. Во веќе изградените градски средини тоа подразбира обемни градежни работи и усогласување со постојната комунална инфраструктура, што ги прави ваквите проекти значително посложени отколку во новите градски населби.
Користењето природни извори носи и специфични технички предизвици. Кај морската вода е потребно да се спречи корозија, како и обраснување на системот со алги и други организми, додека подземните води може да предизвикаат таложење минерали. Кај реките, пак, треба да се води сметка за сезонските промени на протокот и водостојот, како и да се обезбеди испуштањето на загреаната вода да не ги загрози водните екосистеми.
Далечинското ладење може да ја намали потрошувачката на енергија за 30-50 отсто во споредба со поединечните системи за климатизација/Bloomberg
Покрај инфраструктурните предизвици, постојат и административни. За користење на реките, морето или подземните води е потребно да се добијат низа дозволи, а експертите предупредуваат дека на Хрватска сè уште ѝ недостига регулаторна рамка што би им ги олеснила на градовите планирањето и развојот на системите за далечинско греење и ладење.
Пукшец смета дека развојот на ваквите системи треба да се гледа како дел од поширока трансформација на градовите, а не како поединечни енергетски проекти.
„Со оглед на сè почестите топлотни бранови, континуираниот раст на потребите за ладење и амбициозните цели за развој на паметни градови, ваквите системи секако треба сериозно да се разгледуваат. Тие претставуваат едно од одржливите решенија за декарбонизација на секторот на зградите и за зголемување на енергетската ефикасност на градовите.“
Тој додава дека без долгорочно урбанистичко и енергетско планирање, соодветна регулатива и достапни извори на финансирање, ваквите проекти тешко можат да заживеат. Притоа, важна улога би можеле да имаат европските фондови, а секој проект треба да се темели на детална техничка, економска и еколошка анализа за да се процени дали токму таквото решение е најдобро за конкретната локација.
Слична порака испраќа и Солдо. Според него, Хрватска располага со море, реки и подземни води што претставуваат значајна компаративна предност за развој на одржливи системи за греење и ладење. Клучните предизвици, вели тој, не се првенствено од техничка природа, туку се поврзани со просторното планирање, регулаторната рамка и инвестициите што би овозможиле поширока примена на ваквите технологии.
Париз покажа дека ладењето може да се планира на ниво на цел град. Хрватска и земјите од регионот можеби нема да развијат идентични системи, но сè почестите топлотни бранови и растечките потреби за ладење ќе го отвораат прашањето како градовите да се приспособат на климатските промени. Поединечните проекти покажуваат дека решенија постојат, а останува да се види кога тие ќе престанат да бидат нешто на што само му се восхитуваме во другите градови.
.webp){kind=icon}
