Клима–уреди и топлотни бранови - решение или зголемување на проблемот

Три топлотни брана за само шест недели и најтопол јуни во историјата. Со ова се соочи Западна Европа на стартот на ова лето. Бранот што го зафати континентот по 20 јуни донесе температури кои се до 2,5°C потопли отколку пред околу 30 години, а веројатно и околу 3,5°C потопли отколку пред 50 години, стои во анализата на „Климаметер“.

Во текот на јуни околу 327 милиони луѓе биле изложени на топлотни бранови, а тие влијаеле на економска активност во вредност од 15,6 билиони американски долари. Дури 264 милиони луѓе или 81 отсто од сите што биле изложени на топлотниот бран се соочиле со екстремни услови, а времето влијаело на 86 отсто од економските средства (13,4 билиони долари), стои во анализата.

„Топлотниот бран во Западна Европа во јуни 2026 година се припишува на комбинација од климатски промени предизвикани од човекот, кои ги зголемија основните температури, и природна климатска варијабилност, која доведе до формирање на долготрајна „топлотна купола“ (heat dome). Бидејќи се случи непосредно по летната краткоденица, кога сончевото зрачење е најсилно, тоа резултираше со исклучително високи температури низ Западна Европа“, се наведува во анализата.

Научниците велат дека ваквите појави ќе бидат сѐ почести и побројни, а ние сѐ потешко ќе се приспособуваме. „Во наредните децении се очекува да се соочиме не само со поинтензивни топлотни бранови, туку и со бранови што ќе ги надминуваат претходните температурни рекорди со значително поголема разлика. Бројот на луѓе изложени на екстремна жештина на глобално ниво веќе не расте линеарно, туку експоненцијално, како последица на климатските промени предизвикани од човековата активност“, велат аналитичарите на „Климаметер“.

Само 20 отсто од европските домаќинства се климатизирани, во Македонија над 70 отсто

Во екот на топлотниот бран во Франција стотици купувачи чекаа во редици пред супермаркетите на „Лидл“ за да купат некаков разладен уред. Редиците се создадоа откако трговскиот синџир најави продажба на 200.000 вентилатори и преносливи клима-уреди. Пред една продавница во Париз околу 200 луѓе чекале 2 часа, а во Нантер, западно од Париз, влезната врата на супермаркет била оштетена додека луѓето се туркале за да влезат, а на други снимки се гледа како купувачите се расправаат и туркаат. На сите овие сцени сведочеле и полициски службеници распоредени околу маркетите.

Според француската агенција за енергетска транзиција, пред две години само 18 отсто од француските домаќинства имале климатизација, сега тој процент е 24. Во Германија во период од 2019 до 2024 година побарувачката за клима-уреди се зголемила за 75 отсто и понатаму расте. Во Италија половина од домаќинствата се климатизирани.

За разлика од европските земји, кај нас има сѐ повеќе домаќинства кои не еден, туку имаат и по два клима-уреди. Статистика покажува забрзан раст за што придонесоа и државните субвенции за  купување клима како енергетски ефикасно решение.

Според Здравко Савески научен соработник на Институтот за општествени и хуманистички науки во Скопје и еко-активист, клима-уредите може да се сметаат како едно од енергетски ефикасните решенија за греење, но не е така кога зборуваме за ладењето.

„Тие не се енергетски ефикасни средства за ладење, како што знае секое домаќинство по својата сметка за струја. А последиците од неконтролираното користење на клима-уредите (што подолготрајно, на што пониска температура) не се само економски, туку и еколошки. Клима-уредот што ја намалува температурата внатре, истовремено ја зголемува температурата надвор. При масовна употреба на клима-уреди, тоа има влијание врз температурата и микроклимата во станбените блокови (особено кај тие од „модерен“ збиен тип), на улиците и, кумулативно, во градовите“, вели тој во изјава за „Блумберг Адрија“.

Потребни се нови архитектонски правила

Најголем дел од станбените објекти во Германија и Северна Европа се градени за да ја задржуваат топлината која е толку потребна во долгите зимски месеци. Токму ваквиот начин на градење сега го зголемува проблемот.

„Новите згради може да се проектираат така што ќе имаат помали потреби за ладење и ќе користат алтернативни решенија наместо класични системи за климатизација“, изјави Жан-Себастиен Брок од Институтот за европска енергетска и климатска политика за време на топлотниот бран во јули лани.

Таквите решенија вклучуваат архитектонски дизајн што овозможува природно струење на воздухот низ просториите, како и употреба на материјали што помалку задржуваат топлина. Дополнително, се користат подобри системи за заштита од сонце, како ролетни, тенди и покривни натстрешници.

Сепак, новите архитектонски решенија нема многу да помогнат во услови на зачестени екстремни временски настани и „за очекување е и во земјите со постудена клима од таа на Балканот да порасне побарувачката и употребата на клима-уреди. А тоа што екстремно е раширена индивидуалистичката идеологија со своето негирање на личниот придонес кон општото добро, само дополнително ќе го поттикне посегањето по клима-уредите како начин за ладење“, вели Савески.

Поставувањето клима уред како политичко прашање

Дополнителен проблем, на пример во Париз, се зградите од 19 век кои се заштитен знак на градскиот хоризонт. Граѓаните најчесто не добиваат дозвола за поставување на надворешни уреди затоа што правилата за заштита на културното наследство го чуваат униформниот изглед на покривите и фасадите на градот.

Оттука, како се приближуваат претседателските избори в година, така се разгорува и дебатата на тема климатизацијата. Крајно десничарската партија, Национално собрание на Марин Ле Пен, е најгласниот поддржувач на поширока употреба на клима-уреди, повикувајќи на национален „план за климатизација“ со кој секое училиште и болница би биле опремени со системи за ладење, како и на државно гарантирани бескаматни кредити во вредност од 23 милијарди долари за да им се помогне на 30 до 40 милиони домаќинства да инсталираат климатизација.

Ставовите на левицата се поделени. Зелените, кои традиционално беа најголемите скептици кон климатизацијата, постепено ја менуваат реториката. Лидерката на партијата, Марин Тонделие, призна дека ладењето сега е неопходно барем во одредени училишта и болници. Од друга страна, лидерот на крајната левица и партијата Непокорна Франција, Жан-Лик Меланшон, предупреди против масовното воведување климатизација, оценувајќи дека нејзиното поставување насекаде „значи да се предизвика уште поголема штета“.

Но, за сѐ поголем број Французи, без оглед на тоа колку индивидуално се обидуваат да придонесат во борбата против климатските промени, справувањето со нивните последици веќе не е избор, туку неопходност.

И Савески смета како се заострува климатската криза, така секоја еколошка регулатива ќе биде осудена на пропаст.

„Сѐ додека не се проблематизира менталитетот ‚мои пари, ги трошам како сакам‘ и индивидуалистичкото изземање на сопствениот придонес кон општото добро, никоја власт нема да ризикува антагонизирање на гласачите по линија на работење на унапредување на нивните долгорочни интереси наместо задоволување на краткорочните. А тоа што има и значителен број луѓе што себеси се нарекуваат екологисти, а ниту ја проблематизирааат неодговорната употреба на клима-уредите, ниту практикуваат ограничување на сопствената употреба – кажува дека ние сме прилично далеку, иако среде климатска криза, од проблематизирање на табу-темата: неограничено користење клима-уреди за ладење“, вели тој.

Маѓепсан круг – 10 отсто од потрошена струја е за ладење

Последните податоци на европската статистичка служба, Евростат, покажуваат дека, иако потрошувачката на енергија за греење на зградите малку се намалила во 2024 година, потрошувачката за ладење се зголемила за 15,3 отсто во споредба со претходната година.

На глобално ниво, ладењето учествува со околу 10 отсто од годишната потрошувачка на електрична енергија. Но, бидејќи голем дел од таа електрична енергија и натаму се произведува од фосилни горива кои предизвикуваат загадување и загревање на планетата, тоа дополнително го влошува проблемот. Истовремено, различни истражувања покажуваат дека масовната употреба на клима-уреди може да ја зголеми надворешната температура за неколку степени, создавајќи маѓепсан круг.

Според организацијата „Енергџи сејвинг траст“, просечниот преносен клима-уред ако работи осум часа во текот на денот преку лего може да предизвика околу 4,87 килограми емисии на CO₂, или исто толку колку што би се создале при возење автомобил на релација долга околу 30 километри.

Во Франција, сепак, овој аргумент се судира со фактот што околу 95 отсто од електричната енергија доаѓа од извори со ниско ниво на јаглерод, главно од нуклеарните централи. Затоа користењето климатизација во Франција има многу помал јаглероден отпечаток отколку во земји како Полска или Германија, каде што фосилните горива и понатаму сочинуваат значително поголем дел од производството на електрична енергија.