Шпанија е лидер во зелената енергија. Сега тој успех станува проблем

Шпанија рано почна да се обложува на обновливи извори на енергија, иако нивниот развој во почетокот се одвиваше бавно. Во средината на 1990-тите индустријата сè уште беше толку технолошки неразвиена што Хозе Мануел Ентреканалес кога и да пукнела перка на турбина во тогаш најголемиот шпански ветерен парк се јавувал кај пријател што се занимавал со сурфање за да ја поправи со истата опрема со која ги поправал штиците за сурфање.

„Тоа беше исклучително примитивна работа, која во голема мера се потпираше на рачна работа“, вели Ентреканалес, денес претседател и главен извршен директор на „Акиона“ (Acciona), еден од најголемите шпански развивачи на проекти за обновлива енергија.

„Работата едвај беше профитабилна, но за нас обновливите извори беа деловна можност и еден вид спореден влез во електроенергетскиот сектор.“

Денес обновливите извори сочинуваат околу 60 отсто од електричната енергија во шпанската електроенергетска мрежа, во споредба со околу 50 отсто во Европската Унија и една третина на глобално ниво. Тој смел облог ги намали цените на електричната енергија во Шпанија, кои сега се пониски отколку пред последниот конфликт на Блискиот Исток или руската инвазија на Украина, а земјата е на добар пат да ги оствари своите цели за обновливи извори до 2030 година. Шпанија така истовремено е меѓу лидерите во производството на чиста енергија и најбрзорастечка голема економија во Европа, што покажува дека масовното воведување зелена енергија не мора да биде пречка за економскиот раст.

Но додека секторот на обновливи извори созрева, а уште едно тешко европско лето обележано со шумски пожари и смртоносни топлотни бранови дополнително ја нагласува итноста на енергетската транзиција, шпанскиот модел се приближува до своите граници.

Соларните и ветерните централи сами по себе не се доволни за Шпанија да постигне целосна декарбонизација, изјавија за „Блумберг њуз“ експерти, претставници на компании и државни функционери. Потребни се и големи инвестиции во батериски системи за складирање енергија и во електроенергетската мрежа, а инвеститорите и странските влади внимателно следат како Шпанија ќе одговори на тој предизвик.

Шпанија заостанува во развојот на батериски системи.| Bloomberg

Производството на електрична енергија од обновливи извори летово достигна рекордно ниво, покажуваат прелиминарните податоци на операторот на електроенергетската мрежа РЕ (Red Eléctrica). Силните инвестиции во соларната енергија во последните 15 години доведоа до толкав вишок електрична енергија што цените во Шпанија во периодите на најголемо производство сè почесто паѓаат длабоко под нулата.

Истовремено, вредноста на соларните централи силно падна, поради што инвеститорите бараат излез од своите инвестиции, додека некои компании беа принудени да го прекинат работењето.

Нестабилноста својствена за обновливите извори на енергија доведе и до големи осцилации на фреквенцијата во електроенергетската мрежа, што придонесе за големиот прекин на струјата, кој во април минатата година накратко го остави Пиринејскиот Полуостров во темнина.

Големите капацитети на батериски системи за складирање енергија би можеле да помогнат во решавањето на проблемот со вишокот производство така што во текот на денот би го складирале вишокот соларна енергија, а ноќе би го враќале во мрежата. Батериите можат да помогнат и во стабилизирањето на електроенергетскиот систем бидејќи можат брзо да надоместат недостиг од електрична енергија, на пример кога ќе се променат временските услови.

Минатогодишниот прекин на електричната енергија остави повеќе од 50 милиони луѓе без струја речиси половина ден. | Bloomberg

За разлика од нуклеарните и гасните централи, кои денес ја имаат таа улога, на батериите не им е потребно време за стартување и можат да реагираат практично веднаш.

Но во таа следна фаза од енергетската транзиција, Шпанија заостанува. Според податоците на „Блумберг НЕФ“ (BloombergNEF), земјата во 2025 година имала околу 400 мегавати инсталирани батериски капацитети за складирање енергија. Тоа е помалку од два отсто од 22,5 гигавати, колку што Шпанија планира да има до 2030 година.

„Блумберг НЕФ“ очекува инсталираните капацитети во 2026 година да се зголемат повеќе од трипати и да продолжат да растат и во следните години. Сепак, доцнењето на регулаторната рамка и непостоењето на пазар на капацитети, кој би требало да помогне во обезбедувањето сигурно снабдување со енергија, досега ги одвраќаа инвеститорите.

Владата ги забрза постапките за издавање дозволи и ги субвенционира проектите за складирање енергија, рече Жоан Гроизард, шпанскиот државен секретар за енергетика.

„Некои промени не ги забележувате додека одеднаш не се најдат пред вашиот нос. Мислам дека токму тоа се случува со складирањето енергија во Шпанија“, рече Гроизард. „Дури сме на почетокот на експоненцијалниот раст што силно ќе продолжи во следните неколку месеци.“

Но дури и ако административните пречки се отстранат, технолошките ограничувања остануваат, вели Патрисио Алварез, виш аналитичар на „Блумберг интелиџенс“. Големите батериски системи што можат да складираат енергија од два до четири часа дневно веќе можат ценовно да се натпреваруваат со гасните централи, но подолготрајното складирање и понатаму е скапо.

Уделот на обновливите извори во шпанскиот енергетски микс надмина 50 проценти. | Bloomberg

„Проблемот не може да се реши само со пари“, смета Алварез. „И технологијата мора доволно да напредува.“

Притисок од негативните цени

Пиринејскиот Полуостров е своевиден енергетски остров, со само неколку врски на електроенергетската мрежа со Франција и остатокот од Европа. Тоа ги заштити Шпанија и соседна Португалија од неодамнешниот силен раст на цените на енергијата, кој погоди голем дел од Европа.

Природните услови исто така им одат во прилог на амбициите на Шпанија во областа на обновливите извори. Земјата има изобилство од ветер и сонце, големи површини ненаселено земјиште погодни за изградба на енергетски проекти и разгранета мрежа на акумулациски езера за производство на хидроенергија. Во последните десет години економијата на чистата енергија значително се подобри, а инсталираните капацитети во Шпанија се зголемија повеќе од двојно.

„Нашиот електроенергетски микс никогаш не бил толку декарбонизиран, а истовремено стана и поконкурентен во однос на трошоците“, посочува Гроизард. „Од земја со една од петте највисоки цени на електричната енергија во Европа, стигнавме меѓу оние со најниски, и за домаќинствата и за индустријата.“

Цените на електричната енергија во Шпанија се пониски отколку во другите европски земји. | Bloomberg

Но додека евтината енергија краткорочно е добра вест за потрошувачите, ниските цени создаваат сè поголем притисок врз инвеститорите во енергетскиот сектор.

Цените паѓаат под нулата кога во мрежата има повеќе електрична енергија отколку што е потребно, поради што електроцентралите мора да го намалат производството. Овој феномен не е специфичен само за Шпанија, но земјата од почетокот на годинава до 4 септември забележала 681 час со негативни цени на електричната енергија, повеќе отколку во текот на целата 2025 година.

Поголемите производители на соларна енергија главно имаат долгорочни договори што  им гарантираат фиксни цени, додека помалите компании се поизложени на осцилациите на спот-пазарот. Најмалку четири шпански проекти или компании биле понудени на продажба во последните месеци, изјавија во јуни за „Блумберг“ извори запознаени со ситуацијата.

Поради многу ниските цени, тешко е да се склучуваат долгорочни договори за купување електрична енергија што би им обезбедиле на инвеститорите доволно сигурност за продолжување на развојот на проектите, вели Алварез од „Блумберг интелиџенс“. „Сигналите на пазарот стануваат искривени“, рече тој. „Инвеститорите се загрижени.“

Минатогодишниот прекин на електричната енергија, најголемиот во поновата европска историја, го отвори и прашањето дали Шпанија отишла предалеку и пребрзо со воведувањето на обновливите извори на енергија. Повеќе од 50 милиони луѓе останаа без електрична енергија речиси половина ден, електронските системи за плаќање престанаа да работат, а некои деловни објекти беа привремено затворени.

Владата планира да инвестира 13,6 милијарди евра во електроенергетската мрежа до крајот на деценијата и да го зголеми нејзиниот капацитет за висок напон за четиринаесет пати. | Bloomberg

Иако причините сè уште се истражуваат, неколку прелиминарни наоди укажуваат дека шпанската електроенергетска мрежа тој ден не била подготвена да се справи со наглите осцилации на фреквенцијата што доаѓале од соларните централи на југот на земјата.

Инвестициите во мрежата се ограничени на 0,3 отсто од шпанскиот бруто-домашен производ, што, според „Блумберг НЕФ“, е најнизок сооднос меѓу инвестициите во мрежата и обновливите извори меѓу земјите на Европската Унија и Обединетото Кралство. Во мрежата останал и многу малку слободен капацитет, поради што новите проекти за обновливи извори, батериски системи за складирање енергија и податочни центри тешко се приклучуваат на мрежата.

Овие ограничувања би можеле да ги забават инвестициите и на крајот да ги поттикнат компаниите да ги преместат своите проекти на други места, смета Марта Санчез, партнерка во EY Шпанија задолжена за енергетскиот сектор.

Владата најави дека до крајот на деценијата ќе инвестира 13,6 милијарди евра во електроенергетската мрежа. Планот би требало да го зголеми капацитетот на високонапонската мрежа 14 пати и да овозможи реализација на индустриски проекти вредни околу седум милијарди евра, кои моментално се запрени, според процените на владата.

„Недостигот од капацитет на мрежата го оневозможува растот на побарувачката, а ако побарувачката не расте, се ограничува и понатамошниот развој на обновливите извори на енергија“, смета Санчез. „За Шпанија да продолжи успешно да ги шири обновливите извори, мора да расте и побарувачката. А за раст на побарувачката ни е потребна мрежа.“

Тесни грла во развојот на батериските системи

Големите батериски системи може да помогнат во балансирањето на понудата така што ја складираат енергијата кога има вишок и ја враќаат во мрежата кога е потребна. Но Шпанија веќе долго време има проблеми со развојот на таквите системи. До неодамна развивачите што сакале да додадат батериски систем на постојна соларна или ветерна централа морале од почеток да ја минуваат целата постапка за издавање дозволи, иако во други делови од светот ваквата надградба е вообичаена практика. Бавните насоки на Европската Унија за пазарите на капацитети дополнително го одложија воспоставувањето систем во кој големите батериски системи би можеле да се натпреваруваат со гасните и нуклеарните централи.

Во последните години владата преку различни програми доделила речиси две милијарди евра, меѓу другото и за поддршка на системите за складирање енергија, и ги поедноставила постапките за издавање дозволи, рече државниот секретар за енергетика Гроизард.

„Гледаме голем интерес во секторот“, рече тој. „Имаме илјадници, буквално илјадници мегавати капацитет за складирање енергија во различни фази на одобрување.“

Деловните модели со батериски системи што заработуваат од разликите меѓу високите и ниските цени на електричната енергија може да бидат профитабилни сè додека осцилациите на спот-пазарот се доволно големи, вели Ентреканалес, главниот извршен директор на „Акиона“. Иако се потребни модели на надомест што би ги поттикнале инвестициите во батерии, колку повеќе капацитет за складирање има во системот толку цените стануваат постабилни, па таквиот деловен модел станува помалку привлечен.

„Ако сите ги инсталираат, исчезнуваат и врвовите и падовите на цените“, посочува Ентреканалес. „Тоа е еден од големите ризици на батериите. Тие во себе носат одреден елемент на канибализација.“

До 4 септември годинава Шпанија забележа дури 681 час со негативни цени на електричната енергија.| Bloomberg

Според Алварез, аналитичарот на „Блумберг интелиџенс“, ниту батериската технологија сè уште не е доволно зрела. Се очекува со текот на времето и со поголемите размери да станува сè поисплатлива, но на повеќето пазари долгорочното складирање енергија сè уште не е поевтино од алтернативите што се потпираат на фосилни горива.

„Ризикот е батериите да не поевтинат доволно за да бидат исплатливи со толку ниските цени на електричната енергија во Шпанија“, рече Алварез.

И покрај тоа, компании како ГР (Grenergy Renovables) гледаат можност. Производителот на чиста енергија со седиште во Мадрид, основан во 2007 година, првично развивал соларни проекти во Шпанија, а потоа се насочил кон странските пазари. Сега повторно гледа потенцијал на домашниот пазар.

„Шпанија има историска можност да стане енергетски остров со многу поконкурентна енергија од остатокот од континентот, но за тоа се потребни брзи постапки за издавање дозволи“, истакнува Давид Руиз де Андрес, главен извршен директор на ГР. „Масовното воведување батериски системи целосно ќе го промени постојниот модел.“

Следниот голем чекор

Иако Шпанија е меѓу лидерите во развојот на соларната енергија и ветерните централи, електрифицирани се само околу 25 отсто од нејзината економија. Остатокот, од автомобилите и системите за греење во домаќинствата до фабриките и индустриските печки, и понатаму се потпира на фосилни горива. Економијата на Европската Унија моментално е електрифицирана околу 23 отсто, а целта е до 2030 година да достигне 32 отсто. Турција, домаќинот на годинашниот климатски самит КОП 31 (COP31), сака да постигне договор за глобална цел од 35 отсто до 2035 година.

 

Поголемата електрификација е следниот голем чекор во остварувањето на шпанската цел за нето-нулта емисии и во напорите за забавување на глобалното затоплување. Веќе постојат знаци на раст на побарувачката за електрична енергија, меѓу кои е и процесот на декарбонизација на „Моеве“ (Moeve), најстарата приватна нафтена компанија во Шпанија. Иако и понатаму најголемиот дел од профитот го остварува од фосилни горива, компанијата продаде 70 отсто од својот имот поврзан со производството на нафта и претстави план за инвестиции од осум милијарди евра во чисти технологии, кој главниот извршен директор Мартен Ветслар го нарекува „еден од темелите на нашата стратегија за трансформација“.

Сепак, постои ризик Шпанија да не ја искористи целосно предноста што ја стекна со раното инвестирање во обновливите извори, додека нејзината економија и инфраструктура сè посилно ги чувствуваат последиците од глобалното затоплување. Летово гореа пожари и во периферните делови на Мадрид, додека се проценува дека жештината придонела за смртта на околу 5.000 луѓе во земјата.

„Побарувачката за електрична енергија мора да биде доволно голема за да продолжи да ги поттикнува инвестициите и во производството и во електроенергетската мрежа“, вели Алварез.

Ако побарувачката за електрична енергија не расте доволно брзо, „земјите со висок удел на обновливи извори, како Шпанија, ќе почнат да се соочуваат со проблеми во пазарните сигнали потребни за продолжување на инвестициите во батериски системи и електроенергетската мрежа“.