Дали Западен Балкан ќе биде набљудувач во ерата на Индустрија 4.0 или партнер?

Најновиот извештај на „Дилојт“ (Deloitte) за технолошки трендови во 2026 година ни вели дека светот забрзано се движи кон „физичка вештачка интелигенција“. Во суштина, пораката е следна: „вештачката интелигенција ги напушти екраните и влезе во машините, до каде сте и дали сте подготвени“? Оваа „физичка интелигенција“ не е иднината, туку оперативната реалност и срцето на Индустрија 4.0, во која развиените економии победуваат, а за Западен Балкан, ситуацијата е алармантна: без итна консолидација на фрагментираните иницијативи за поддршка и фокусирани инвестиции во инфраструктура за поддршка, регионот ќе (о)стане случаен набљудувач на технолошката револуција што се случува на неговите граници.

Насетувајќи ги долгорочните последици од Индустрија 4.0, во 2020 година започнав да работам на докторат на Бизнис школата во Копенхаген (Copenhagen Business School), токму за да разберам како развиените земји ги поддржуваат фирмите во оваа технолошка ера. Брзо сфатив дека веќе една деценија активно градат т.н. хабови или екосистеми на Индустрија 4.0 - мрежи на универзитети, фирми, бизнис комори и институции за поддршка на иновација и усвојување и примена на нови технологии. Ако развиените земји ги воспоставуваа овие хабови уште од 2013 година наваму, по клучниот саем во Хановер каде индустријалците ја прогласија новата ера на Индустрија 4.0, помалку развиените економии како се уште да не ја препознаваат важноста на овие хабови.

Зошто иновација и технолошко усвојување и примена?

Едноставно, затоа што иновацијата и усвојувањето на нови технологии се скапи процеси. Кога фирмите иновираат, директно креираат и акумулираат вредност. Алтернативно, ако применуваат технологија создадена од друг, акумулираат вредност индиректно. И двата процеси се скапи и ја детерминираат компетитивноста на фирмите и на економиите. Токму затоа, хабовите за Индустрија 4.0 се воспоставија како механизам за амортизација на овие трошоци.

А што се случува внатре во хабовите? Хабовите најчесто заземаат форма на фабрики за вештачка интелегенција – специјализирани инфраструктури и соработки каде фирмите користат големи достапни податочни бази релевантни за својата индустрија, тестираат, дизајнираат и користат модуларни технологии, како коботи (cobots) - напредни модуларни роботи кои лесно работат во координација со луѓето - за унапредување на производните процеси. Анализирајќи над 500 т.н. хабови на Индустрија 4.0 низ региони во ЕУ, можев да видам дека клучно за овие фирми е размената на знаење, подигнување на својата моќ за апсорпција на знаење (предуслов и за иновација и технолошка примена) и мобилизација на финансии. Модуларните технологии се корисни за земјоделецот кој треба да примени напредни предиктивни системи, како и за производителот на машини кој има потреба од предвидливо одржување и прецизни коботи. Можеби најважно, најчесто овие хабови се оркестрирани од силни универзитети кои ја креираат базата на знаење, и се покажуваат како неопходен фактор за успешноста на овие хабови. Со други зборови, универзитетите не се „фабрики за дипломи“, туку „фабрики за генерирање и трансфер на основно и напредно знаење“. Регионите пак со силни хабови се порелаксирани бидејќи се подготвуваат веќе повеќе од една декада.

А што со земјите во развој во Индустрија 4.0?

„Дилојт“ (Deloitte) предупредува за предизвици како јазови да се вгради вештачка интелигенција во физичката реалност и високите трошоци за ваквата инфраструктура, кои можат да ги продлабочат глобалните нееднаквости. Во региони со пониска дигитализација, ограничени инвестиции во истражување и развој и слаби вештини на работната сила, отсуството на овие предуслови за иновација значи дека хабовите за Индустрија 4.0 се уште поважни, и иако значително задоцнети, сепак неопходни.

Земјите од Западен Балкан како аспиранти за членство во ЕУ, се добро позиционирани да користат средства во рамки на тековните Реформски агенди од 6 милијарди евра за 2024-2027 година за да финансираат дигитални реформи и надградби на инфраструктурата. Иницијативи како стратегиите за паметна специјализација (S3) би требало да го олеснат трансферот на знаење од партнерите во ЕУ. А како?

Следни чекори за воспоставување хабови

Најважни фактори за успех на овие хабови ќе биде сериозно воспоставени управувачки структури со јасни улоги и взаемност на актерите (постојат доволно научени лекции и модели), градење на капацитети да ги користат (се подостапните) ЕУ фондовите за иновација и тематско јасно насочување. Од она што до сега можеме да го видиме во земјите од Западен Балкан се добронамерни иницијативи како хабови и акцелератори, сепак во голема мера „распрснати“ со активности, без долгорочна визија и честопати замрени проекти, па и празни згради по искористени проекти или пари од ЕУ. Единствено Србија изгради неколку фокусирани и успешни хабови за пример, каков што е „Биосенс“ во Нови Сад.

Второ, потребно е да се обезбеди таргетирана поддршка за малите и средни претпријатија (МСП), кои го сочинуваат ‘рбетот на помалку развиените економии во рамки на овие хабови. Ова значи субвенции за вештачка интелигенција, бесплатен пристап до отворени протоколи за агентска вештачка интелигенција и програми за обука во управување со вештачка интелигенција. Воедно, наодите на „Дилојт“ укажуваат на потреба за „голема реконструкција” или воспоставување на сајбер-безбедносна архитектура од почеток за да се ублажат ризиците од напади, обезбедувајќи одржлив раст.

Трето, ваквите хабови можат да бидат јасен сигнал за насочување на младите кои во време на големо преструктурирање на пазарот на труд, им е потребна кариерна навигација, а воедно сакаат да се дел од новите технологии. Хабовите се центри каде младите студенти можат да го ја поврзат вештачката интелегенција и сајбер-физичките системи со модернизирање на традиционални индустрии. Според извештајот на „Дилојт“, помалку развиените економии можат да усвојат „фабрики за вештачка интелигенција" - специјално изградени околини со дата центри кои би поддржувале сектори како енергетија, земјоделство или транспорт.

Четврто, потребна е јасна стратегија за поврзување на хабовите во земји во развој со меѓународни хабови за да се премостуваат недостатоците во знаењето. Партнерствата со технолошки џинови или напредни региони можат да пренесат знаење за физичка вештачка интелигенција, како што се на пример симулациски обуки за роботи.

Конечно, потребно е да се мери импактот на овие хабови како лансирања на нови и подобри производи, создавање работни места, придонес кон БДП од поддржани сектори или технолошки сектори, а зошто да не и патентирање на нови технологии. Во 2023 година ЕУ направи анализа на перформансите на ваквите хабови низ Унијата со што нивниот број од над 700 се преполови.

Значи, иако создавањето на инфраструктура за поддршка и амортизација на Индустрија 4.0 во земјите во развој сериозно доцни, многу е важно овој технолошки јаз да не се проширува. Пред Западен Балкан претстојат клучни пет години амбициозно да се насочат и да покажат резултат во оваа технолошка ера. Овие земји немаат луксуз да експериментираат со модели туку амбициозно да го применат огромното акумулрано знаење од регионите во ЕУ и амбициозно да влезат во градење на оваа клучна технолошка инфраструктура.

Референци:

Tech Trends 2026. Delloite Insights 

Zaevska, O. H. (2024). Industry 4.0 Ecosystems: Structure, Value Creation and Impact on Regional Innovation. Copenhagen Business School [Phd]. PhD Series No. 26.2024