Што се случува кога ЕТФ ќе се затвори или ќе се поврзе со друг?

За американската индустрија на фоднови што се тргуваат на берза ЕТФ (ETF - Exchange-traded fund) 2025-та беше речиси како „школска година“. Американскиот ЕТФ-пазар, вреден околу 13 билиони долари, е на пат да достигне рекорди по број на приливи, нови производи и обем на тргување. Минатата година во американските ЕТФ-ови влегле околу 1,4 билиони долари, со повеќе од илјада нови ЕТФ-ови кои излегле на пазарот, а вкупниот годишен обем на тргување достигнал нов максимум. Според Bloomberg Intelligence, последен пат кога се случила „тројна круна“ на рекорди во иста година било во 2021-та.

Токму овие „совршени“ статистики поставуваат прашање колку е одржливо ваквото темпо. Главниот аналитичар за ЕТФ-ови во Bloomberg Intelligence, Ерик Балчунанс, предупредува дека новата година може да донесе „соочување со реалноста“, било поради попредизвикувачко пазарно опкружување или прекумерен ризик во најагресивните производи. Bloomberg Intelligence исто така забележува дека поголемиот дел од приливите сè уште доаѓа од нискобуџетни индексни ЕТФ-ови, додека сегментот на активно управувани ЕТФ-ови исто така брзо расте: тие сочинувале повеќе од 30 отсто од сите приливи и околу 84 отсто од новите изданија минатата година.

Со други зборови, индустријата се шири не само по големина туку и по комплексност на производите, а со тоа расте и значењето на прашањето што се случува кога индивидуален ЕТФ ја губи пазарната поддршка и „умира“.

Глобално: ЕТФ-ови како „стандардно“ влегување на пазарот

Сликата што ја покажува американскиот пазар е во голема мера усогласена со глобалните трендови. Крешо Вугринчиќ од Intercapital Securities проценува дека глобалниот пазар на ЕТФ-ови е „во многу добра форма“ и дека ЕТФ-овите станале „стандардна точка за влегување на пазарите на капитал“ и за малите и за институционалните инвеститори.

Според него, диверзифицираните акциски производи сè уште привлекуваат најмногу приливи: „Најголеми приливи сè уште забележуваат диверзифицираните акциски ЕТФ-ови, особено оние поврзани со САД, големите индекси и технологијата.“ Тој исто така нагласува силен интерес за обврзнички ЕТФ-ови.

Слична слика покажува и Здружението на банки на Словенија (ЗБС), кое нагласува дека глобалниот пазар на ЕТФ-ови останува „робустен и добро диверзифициран“, иако е обележан со волатилност на финансиските пазари и промени во монетарната политика. ЗБС наведува дека лани „најголеми приливи забележале ЕТФ-ови кои ги следат технолошките и индексите за одржливост“, што потврдува дека инвеститорите во пасивни производи сè уште бараат комбинација на раст и долгорочни структурни теми.

Каде пазарот се олади? Вугринчиќ е јасен: притисокот е видлив кај производите чија приказна е премногу тесна или се лансирани доцна. „Притисокот е видлив кај премногу тесно дефинираните тематски ЕТФ-ови, особено оние што се лансирани на врвот на одредени трендови“, вели тој. ЗБС во своите одговори исто така предупредува дека сегментот на тематски и нишови ЕТФ-ови најверојатно ќе биде во прв план на консолидација во наредните години.

ЕТФ-ови во споредба со активни фондови

Една од клучните дискусии во 2025 година беше споредбата на пасивните производи со активно управуваните фондови. Според Вугринчиќ, ЕТФ-овите се „во просек поконкурентни или подобри“ од активно управуваните фондови, истакнувајќи три причини: „Помали трошоци кои долгорочно имаат големо влијание врз приносите, конзистентна изложеност на пазарот без ризик од погрешен влез и фактот дека е тешко систематски да се надмине индексот во силни пазарни циклуси.“ Тој додава и важен контекст: активно управуваните фондови можат да имаат добри поединечни години, „но долгорочно поголемиот дел заостанува зад пасивните решенија.“

Здружението на банки на Словенија (ЗБС) слично забележува дека пасивните ЕТФ-ови „генерално ја следеле индексната структура, што обезбедува стабилни и предвидливи приноси“, додека активно управуваните фондови покажале значително поразлични резултати. Разликите во приносите, велат тие, произлегуваат од „структурата на трошоци, изборот на инвестиции и одговорот на пазарните услови“; ЕТФ-овите обично имаат пониски трошоци, додека активно управуваните фондови можат да го надминат пазарот во одредени услови, но носат поголем ризик од недоволна или претерана ефикасност.

 

„Триглав“ (Triglav Investments) го гледа пазарот на ЕТФ-ови од перспектива на менаџери на заеднички фондови. Тие нагласуваат дека ЕТФ-овите се важен и воспоставен дел од глобалниот пазар на капитал и „релевантен инвестиционен избор“, но објаснуваат дека не можат да дадат детални коментари за приливи/одливи, затворања на фондови и структура на ЕТФ-индустријата.

Сепак, тие го истакнуваат значењето на активниот пристап: „Активното управување овозможува прилагодување на портфолиото кон пазарните услови, управување со ризиците, селективен избор на инвестиции и користење на можности кои пасивните производи често не можат да ги решат, особено во нестабилни или помалку ефикасни пазарни сегменти.“ Затоа, ЕТФ-овите ги гледаат како дополнување на поширокиот инвестиционен спектар, а не како директна замена за активно управуваните заеднички фондови.

Што значи кога ЕТФ „умира“ – и што се случува со инвеститорот?

Сценариото што предизвикува најмногу прашања кај инвеститорите е кога ЕТФ „умира“. Во пракса тоа значи дека менаџерот на ЕТФ го затвора фондот или го спојува со друг фонд. Според експертите, тоа обично се случува поради: (1) прениска вредност на имотот (AUM) што не ги покрива трошоците за управување, (2) премал интерес на инвеститорите или (3) стратешки одлуки на менаџерите за консолидација на производите.

Вугринчиќ понатаму нагласува дека таков исход не е нужно негативен. „ЕТФ може да се затвори или спои, но тоа не е смрт во негативна смисла за инвеститорот“, вели тој. Клучно е, сепак, дека затворањето генерално не е поврзано со квалитетот на инвестицијата: „Важно е да се истакне дека затворањето на ЕТФ не е поврзано со квалитетот на фондот, туку со економиката на производот.“ Причините се често исклучиво деловни: премал имот во однос на трошоците, преклопување со други фондови на истиот издавач или рационализација на понудата.

Што се случува со инвеститорите по затворањето? Вугринчиќ многу прецизно го опишува процесот: „Во случај на затворање, фондот се ликвидира по нето вредност на имотот (NAV) која се заснова на тековната пазарна цена на компонентите на портфолиото; инвеститорите добиваат пари на сметка и нема загуба на имотот поради самото затворање.“ Слично истакнува и ЗБС, кој забележува дека менаџерот обично го продава портфолиото и „исплаќа соодветна вредност на инвеститорите.“

Сепак, ризиците можат да се појават на ниво на извршување. ЗБС истакнува „можност за привремен притисок врз ликвидноста, пазарен ризик за време на процесот на ликвидација и можни даночни последици во зависност од јурисдикцијата.“ Вугринчиќ појаснува дека главните ризици се „оперативни по природа“: краткорочна неликвидност, поширок опсег помеѓу куповната и продажната цена, можни даночни настани и потреба за повторно вложување на капиталот. „За долгогодишен инвеститор, ова е повеќе непријатност отколку вистински финансиски ризик“, заклучува тој.