Пазар што верува во криза пред кризата: скапо злато и евтини аргументи

Кога расте златото? Кога на едната страна од клацкалката ги имаме инфлацијата и падот на реалните каматни стапки, падот на берзите и стравот од рецесија, слабеењето на доларот, ликвидноста и шпекулациите (на пример, приливот на капитал во ЕТФ-овите), купувањето злато од страна на централните банки и, секако, геополитичките ризици. Со еден збор – тежок пакет неизвесност, волатилност, скепса и тензии.

Сепак, токму сега сме сведоци на еден вид парадокс: златото никогаш не сјаело посилно (со вредност од над 5.000 долари), а постојат силни аргументи дека „кризата“ што го турка нагоре не е „типична криза“. Напротив, можно е да станува збор само за еден мотор на растот.

Да, точно е дека и натаму сме во вител од пазарни осцилации, но тие најчесто се поттикнати од геополитиката, што значи дека конфликтите меѓу државите и светските лидери во голема мера имаат удел во овој подем на златото, повеќе отколку самата природа на „законот“ според кој златото традиционално расте. На тие ризици инвеститорите реагираат со страв и еве ја можноста за ракетно лансирање на овој метал.

Цената на златото во последните месеци се движи на нивоа што во историски контекст речиси секогаш означувале ретки, односно вонредни моменти – кога пазарите престануваат да веруваат во монетарниот систем и бараат засолниште во опиплива имотна вредност.

Среброто, по обичај, ја следеше таа тенденција, но никогаш со ваков ентузијазам. Односот меѓу цената на златото и среброто падна на најниско ниво во речиси 20 години, што значи дека белиот метал во изминатите месеци поскапуваше значително побрзо од златото. Сепак, еве зошто ова е предупредувачки знак за инвеститорите во сребро.

Од друга страна, во златото се верува, особено во економии со послабо развиен пазар на капитал или поконзервативен берзански менталитет, каде што освен вложувањата во недвижности, речиси и нема друга „погодна“/сигурна опција. И токму тука лежи замката. Златото секогаш се смета за сигурно – таква е перцепцијата, затоа се вложува во него и никој не ја доведува во прашање неговата цена, бидејќи повратот се смета за загарантиран, макар и по половина век. Сепак, дури и да е така, ова е момент кога можеби треба да се преиспитаат неговиот вртоглав раст и оправданоста на сегашната цена по унца.

Зошто? Затоа што, како што беше наведено во воведот, постојат јасни тврдења дека кризата не е „толку голема“ колку што златото скока; некој можеби би рекол дека и ја нема, ако се погледне односот меѓу показателите и цената на благородниот метал.

На прв поглед, аргументите изгледаат убедливо. Светот се соочува со растечки геополитички тензии, долгот на развиените економии достигна рекордни износи, централните банки навестуваат крај на ерата на екстремно лабава монетарна политика, а довербата во доларот наводно слабее. Во таква средина, златото и среброто изгледаат како логичен избор.

Резервите од злато на Србија, на пример, достигнаа вредност дури од 6,2 милијарди евра, што е уште еден ветер во грб за инвеститорите во злато во Србија – ако работите се гледаат само површно.

Сепак, проблемот е што клучните пазарни индикатори не ги потврдуваат аргументите што би го оправдале ваквиот раст на цените.

Најчесто наведуваната причина за растот на златото е таканаречената „девалвација“ на валутите, односно идејата дека централните банки на долг рок ја поткопуваат вредноста на фиат-парите (современите валути што не се покриени со злато) преку монетарна експанзија и фискални дефицити. Меѓутоа, тој процес не се гледа во најважниот показател за довербата во монетарниот систем – курсот на доларот.

Доларот навистина ослабна во одредени периоди, но на долг рок останува во историски „нормални“ рамки. Со други зборови, не постои структурен пад што би сугерирал дека инвеститорите масовно ја напуштаат американската валута.

Уште поважно, пазарните инфлациски очекувања не најавуваат промена на режимот (regime change), односно не постојат сигнали дека монетарниот систем влегол во нова фаза. Имплицитната инфлација (implied inflation) во САД и еврозоната – онаа што пазарот ја очекува во иднина – со години е релативно стабилна.

Ако пазарот навистина очекуваше монетарен колапс, тој страв најпрво ќе се одразеше на пазарот на обврзници, преку раст на инфлациските очекувања и пад на реалните приноси. Наместо тоа, реалните каматни стапки не се негативни, а имплицитната инфлација останува во историски вообичаените рамки.

И покрај тоа, златото се однесува како светот да е во монетарна криза.

Често повторуван аргумент е и дека централните банки масовно купуваат злато за да ја намалат зависноста од доларот. Податоците, сепак, покажуваат слика што не е толку кристално јасна. Иако централните банки во периодот по пандемијата го зголемија купувањето злато, таа тенденција во голема мера почна да забавува и се врати поблиску до историски просечните нивоа. Накратко, монетарните власти не се главниот двигател на побарувачката за злато во овој циклус.

Значи, што е тогаш во прашање?

Спротивно на вкоренетиот наратив за главните двигатели, клучниот извор на новата побарувачка сега доаѓа од инвестицискиот сектор. Според „Ројтерс“ (Reuters), златните ЕТФ-ови забележале рекордни приливи на капитал, при што само во 2025 година во нив влегле околу 801 тон злато, односно приближно 89 милијарди долари. Овој податок е клучен, бидејќи укажува дека растот на цените не е последица на стратешките одлуки на централните банки, туку на колективното однесување на инвеститорите поттикнато од страв.

Историјата на финансиските пазари покажува дека токму ваквите моменти се најопасни. Во последниот половина век, златото имало само две епизоди на раст што по интензитетот и структурата може да се споредат со денешната.

Првата се случила кон крајот на 1970-тите години, во контекст на стагфлација и монетарен хаос, а втората следувала по глобалната финансиска криза, меѓу 2011 и 2012 година. Во двата случаи, реалната цена на златото, приспособена за инфлацијата, достигна екстремни вредности, по што следуваше долг период на корекција и реални загуби за инвеститорите. Денес се забележуваат алармантни сличности.

Златото во 2025 година порасна околу 64 отсто, а во првите недели од 2026 година продолжи да расте со двоцифрено темпо. Таквата динамика ретко се појавува во стабилни макроекономски услови и најчесто е карактеристична за доцните фази од пазарните циклуси. Агресивниот раст на среброто додава масло на огнот – ако златото традиционално е индикатор на страв, среброто е неговиот понестабилен и пошпекулативен роднина. Силни скокови на среброто низ историјата често му претходеле на пукање балон на пазарот на благородни метали, бидејќи кога инвеститорите масовно почнуваат да купуваат не само злато туку и сребро, пазарот обично влегува во фаза во која самата приказна (возбудата) станува поважна од фундаменталните податоци.

Па, дали ова е патот што треба да се следи само затоа што „масите“ го следат и затоа што златото е „безбедно засолниште“?

Аналитичарите посочуваат дека златото има дополнителен простор за раст поради геополитичките тензии, политичката неизвесност во САД, трговските судири и сомнежите во независноста на Фед, а тие фактори несомнено влијаат на пазарот. Сепак, токму природата на тие поттикнувачи го открива клучниот проблем: геополитичките ризици се силен катализатор, но, историски гледано, тие ретко биле доволни за да ги објаснат долгорочните трендови на раст на цената на златото или „биковските пазари“.

Овие фактори најчесто дејствуваат како катализатор во доцната фаза на циклусот, кога пазарот веќе бара потврда на постојниот страв. А во ерата на Доналд Трамп, кој речиси секој ден танцува на некоја нова мелодија, додека светот го следи тој ритам и тешко ја менува плејлистата, шансата геополитиката да добие примат над „традиционалните“ поттикнувачи за раст на златото сè повеќе се зголемува. Инвеститорите, пак, од сегашното однесување на цената на златото можат да извлечат и вредни лекции – на пример, колку е моќна политиката и колку пазарот на капитал не е независен.

Конкретно, парадоксот на сегашниот пазар на благородни метали лежи во фактот дека златото се однесува како монетарниот систем да е пред распад, а тоа не е така, бидејќи клучните пазарни индикатори не ја потврдуваат таа слика. Доларот не колабирал, инфлациските очекувања не експлодирале, реалните каматни стапки не се негативни, а централните банки не се клучните маргинални купувачи на злато.

Сето ова не значи дека златото нужно е пред пад – пазарите често можат долго да ги игнорираат фундаменталните сигнали. Но историјата покажува дека периодите во кои наративот и податоците се разидуваат се најризични за инвеститорите. Ако растот на златото е сигнал, прашањето е што всушност сигнализира: реална криза на монетарниот систем или колективна потреба на пазарот да верува во таа криза?

Пред да го пронајдете одговорот на ова прашање и да ја решите личната дилема дали сега да инвестирате во злато, имајте на ум дека историјата е учителка на животот, а повторувањето мајка на знаењето.