Географијата како судбина: Како Ерменија се обидува да го разбуди својот вински код?

По штотуку завршените општи избори во Ерменија се чини дека оваа земја дополнително ќе се сврти кон ЕУ и кон зајакнување на врските со Западот. Дали тоа и ќе се случи не знаеме, меѓутоа оваа мала, плодна оаза меѓу „немирните води“ на Иран, Турција, Азербејџан и Грузија, а вкотвена под чудовишниот и со снег покриен Арарат, засега се движи во некаков свој исконски ритам. Во него, Арарат или Масис, како што го нарекуваат Ерменците, со своите 5.137 метри височина и видлив речиси од секоја точка, го одзема здивот, додека на природата ѝ ги враќа водата и силата. До него, Малиот Арарат или Сис, висок колку два Копаоника (3.925 метри), како никој да не го забележува.

Врвот на планината Арарат гледан од Ереван | Depositphotos

 

Во Ереван живеат нешто повеќе од еден милион жители и барем трипати повеќе автомобили, како што повремено се чини. Луда комбинација од најнови кинески електрични автомобили и истите оние „лади“ кои кај нас одамна изгнија и станаа неисплатливи поради големата потрошувачка на гориво. Но овие и понатаму возат, а кога малку ќе се оддалечите од центарот, речиси се единствените возила на кои ќе наидете. Не им е грижа за потрошувачката кога литар гориво чини едно евро, а плинот 50 центи.

Верен сопатник по ерменските патишта | Nenad Basarić

Дали поради сообраќајот или поради ставот „ние речиси секогаш сме во некоја војна“  - како што вели една девојка на улица - но на прекрасните широки плоштади често и по неколку полициски автомобили деноноќно вртат ротации, што во текот на ноќта создава шаренолика атмосфера, а воедно влева и чувство на сигурност. Впрочем, Ереван е шестиот град во светот според безбедноста.

Пинк Сити, или Градот на сонцето, како уште го нарекуваат, со право го носи тоа име бидејќи монументалните градби изгледаат вечно млади. Причината е туфот, вулкански црвенкаст камен кој ги покрива фасадите и со векови ги одржува беспрекорно чисти и неоштетени. А се користи и како масивен и тежок украсен затворач за шишињата од бренди „Прошјан“.

Фото: Nenad Basarić

Цвеќето, зеленчукот и овошјето што мајсторски го сушат, театарската и музејската култура, пространите плоштади и паркови, широките булевари, бројните фонтани и водоскоци  - сето тоа оди заедно со постојаното споменување на Арарат, но и на ерата на Советскиот Сојуз (1921 - 1991), од чие владеење и до кое, навидум, сè се пресметува.

Фото: Nenad Basarić

Претпладне улиците практично се празни, а убавите жени, децата и мажите со прилично униформиран изглед како дури околу 22 часот да ги исполнуваат улиците. Сообраќајот до доцна навечер е исклучително жив, па брзо станува јасно зошто повеќето продавници работат до полноќ, а многу и непрекинато. Како вистинскиот живот во десетина театри, дваесетина кина, операта и балетот да започнува токму тогаш. Регионот Арарат инаку е познат по прилично сурова клима. Кон крајот на пролетта веќе е полупустина, во зима температурите знаеле да достигнат и  -27 Целзиусови степени, додека летните се околу 43 степени, па луѓето во полињата најчесто оживуваат и работат ноќе. Можеби тој ритам се вкоренил и во урбаната средина.

Фото: Nenad Basarić

„Конкур Мондијал де Брисел 2026“ (Concours Mondial de Bruxelles 2026), кое се сели од држава во држава, а ова беше 33-то издание на ова меѓународно оценување на црвени, бели и пенливи вина, се одржа во мегаструктурното здание од советскиот период  - спортско-концертниот комплекс „Карен Демирчјан“. Организираните тури за судиите на ова натпреварување на црвени, бели и пенливи вина беа идеална можност подобро да ги запознаеме Ерменија и Ереван, барем од винска перспектива.

Karen Demirchyan Sports and Concerts Complex | Nenad Basarić

Веднаш да појасниме  - ерменскиот коњак или бренди денес е меѓу трите најважни извозни производи на државата, додека СССР цели седум децении им забрануваше на винарите да произведуваат вина од околу 450 автохтони сорти колку што постојат таму. Едноставно, Ерменија беше „задолжена“ за 25 проценти од вкупното производство на бренди, па затоа низ земјата има бројни фабрики за бренди.

Манастирот Гегард е под заштита на УНЕСКО| Depositphotos

Слично беше и во поранешна Југославија, каде евтиното индустриско вино ги потисна вредните автохтони сорти, па прокупецот, темјаниката и другите сорти во последните две или три децении со мака се враќаат, додека низ целиот регион никнуваат нови винарии. Во Ерменија тој процес започна многу подоцна. Бројот на винарии во последната деценија тројно се згплеми, а многу од нив се повеќе од ексклузивни. Сега ги има 180, произведуваат околу 12 милиони литри вино, од кои една третина се извезуваат во 39 земји во светот.

Вака ве пречекуваат во Ереван | Nenad Basarić

Вкупно се користат 55 сорти (32 за вино, а останатите се трпезни или десертни), при што значајни се само две: сев арени (црна) и белата воскехат. Гаран, дмак, лалвари, хагхтанак, кангун, чаренци, тиграни, хндогни, алурдени се застапени само со траги во лозјата.

Ода на ерменските жени

Ни велат дека Ерменците се исклучително мирољубив народ. Доказ за тоа се и статуите на плоштадите. Централниот плоштад во Ереван се вика Плоштад на Републиката, но некогаш бил Ленинов плоштад. По ослободувањето од Русите неговата огромна статуа не била урната, туку преместена во задниот двор на Националната галерија. Уште поголемата статуа на Сталин била урната. Но не од чиста омраза, туку поради големината и тежината, при што загинал еден човек, а биле повредени повеќе од дваесет работници. На крајот останал само џиновскиот постамент. А бидејќи така празен изгледал грдо, требало со нешто да се пополни. Па на него бил поставен споменик на ерменската жена, чија храброст и одлучност ја одржува нацијата низ сите неволји  - од геноцидот до војните за територии, разорните земјотреси и сè останато.

Датали од пештерата Арена | Nenad Basarić

Предводени од полициска придружба за да се пробиеме низ гужвата, а подоцна и покрај бетонските потсетници на воените денови, брзаме кон важното одредиште. Пештерата Арена-1 во покраината Вајоц Џор, близу границата со Иран и Турција, е местото на најважното откритие (во 2007 година) во светот на винарството  - најстарата винарија на светот. Искачувањето по ридот до Пештерата на птиците, како што некои ја нарекуваат, создава мал замор, но тој веднаш исчезнува кога ќе се најдете во тесниот тунел што води до заштитената локација каде во земјата се гледаат скршени караси (амфори или квеври, како што ги нарекуваат во Грузија), садови за ферментација и преса за грозје. Староста? Повеќе од 6.100 години. Тука е пронајдена и женска кожна обувка број 37 стара 5.500 години, како и зрно диво грозје (силвестрис) старо осум милениуми, кои денес се чуваат во музеи. Три човечки черепи сведочат дека љубител на вино од бронзеното време, за добра берба, на божествата овде им принесувал млади жени како жртва.

Фото: Nenad Basarić

Пејзажите на Ерменија можат да бидат сурови, но и заводливи. Кањони, високи планински ѕидови, често без видливи шуми. Мудрите шахови и други владетели низ историјата саделе густи шуми и градини, па практично покрај секоја нова престолнина никнувало зеленило, како и системи за наводнување што ја напојувале жедната земја и обезбедувале свежина. Некаде таму се наоѓа и националниот парк во кој живеат деветте последни кавкаски леопарди, од кои љубителите на природата ги следат Адам и Ева преку екрани.

Фото: Nenad Basarić

Потребата за зеленило особено се забележува во Ереван, или Еребуни, како што некогаш се викал. Градот со околу триесет илјади жители во 1924 година го дочекал доаѓањето на Ерменец од Русија. Генијалниот архитект Александар Таманијан пристигнал со идеја да создаде нов град за околу 100 до 200 илјади жители, а притоа Арарат да биде видлив од сите страни. Задачата не била едноставна ако се знае дека овој град е основан во 782 година пред новата ера, можеби втор најстар град во светот, дури 29 години постар од Рим, во земја која официјално прва го прифатила христијанството како државна религија во 301 година.

Централниот градски плоштад во Ереван | Depositphotos

Тој го применил она на што успеале Париз, Барселона и Санкт Петербург - центарот на градот е поставен како шаховска табла. Широки авении под прав агол, а потоа два кружни прстени околу градот. Зошто? За меѓу нив да се засади зелен појас што ќе го штити градот од налетите на ветер и прашина.

Но како што градот се ширел за да ги прими работниците за фабриките што Русите ги изградиле тука, бројот на жители од стотина илјади денес пораснал на повеќе од милион, а облакодерите немилосрдно никнуваат по периферијата.

Таму каде што шахот и танцот се задолжителни предмети во училиштата

Кафулиња полни со зеленило и цвеќе, опуштена атмосфера и умерени цени, уметнички инсталации на улиците и бројни фестивали го прават градот вистинска мека за посетителите. Не ви кажавме дека шахот и танцот се задолжителни предмети во училиштата? Во текот на целото лето танцови фестивали се одржуваат на улиците, а сите наставници по танц бесплатно подучуваат. Кога ќе посетите некои винарии, ќе ве пречекаат лаваш леб, инструментот дудук и етно танци, а ќе се обидат да ве научат и на некој ерменски тан сличен на нашите ора.

Танцот во Ерменија е дел од националниот идентитет | Nenad Basarić

Помеѓу пет државни и десетици приватни универзитети, како и многубројни монументални културни и туристички знаменитости, вреди да се спомене зградата на операта и балетот, проектирана од споменатиот Таманијан. Во непосредна близина се наоѓа и Матенадаран  - институт за древни ракописи, музеј и архив кој чува 23.000 древни средновековни ракописни документи. Тој е посветен на Месроп Маштоц, свештеник и лингвист кој ја создал ерменската азбука. Ерменците имале јазик, но немале букви за да ја преведат Библијата, што токму Месроп го направил. Денес азбуката има 39 букви, од кои три се додадени неодамна. А каков е јазикот? Само обидете се да научите како на ерменски се вели „благодарам“. Благодарам, не треба...

Шарл Азнавур и обновата

Недовршените Каскади, составени од пет дела, а првично замислени да бидат седум, со 572 скали и бројни фонтани, се практично заштитен знак на модерниот град. Тоа е местото каде што се среќаваат резиденцијалниот и градскиот дел, преполн со кафулиња и ресторани, место за средби и дружење.

До врвот може да се стигне и со подвижни скали, но најчесто се симнува пеш, бидејќи погледот од Каскадите кон Малиот и Големиот Сис (Арарат) е величествен.

На самиот врв на Каскадите се наоѓа модерна градба - резиденцијата на францускиот Ерменец Шарл Азнавур. Тој никогаш не живеел таму и можеби еден ден таа ќе стане негов музеј, но државата со нејзината изградба сакала да му се оддолжи на човекот кој помогнал кога било најтешко.

Ода на Шарл Азнавур во винаријата „Воскеваз“  | Nenad Basarić

Земјотресот од 1988 година, со јачина од 9,5 степени, буквално го срамнил со земја северозападниот дел на Ерменија. Дури 250.000 луѓе останале без дом, а 25.000 ги загубиле животите. Во обновата Азнавур учествувал и материјално и на секој друг начин, а многу направил и Кирк (Керкор) Керкоријан, мултимилијардер со ерменско потекло, човекот кој го создал Лас Вегас.

По патиштата на виното

Но да се вратиме на винските патувања. Винаријата „Хин Арени“ се наоѓа на 1.000 метри надморска височина, во непосредна близина на пештерата Арена-1. Производството го започнале во 2013 година со 100.000 литри, а една деценија подоцна изградиле нова винарија со капацитет од 1,3 милиони шишиња. Органски ги одгледуваат сортите воскехат и арени на 25 хектари.

Во ерменски даб одлежуваат црвени вина кои по потенцијал и боја донекаде потсетуваат на прокупец, додека белото вино е свежо и минерално. Ни подаруваат сламени шапки поради сонцето, седнуваме во џипови и нè возат на 2.000 метри надморска височина, каде што се лозјата. Бели шатори, цвеќе, овошје и традиционална закуска, додека силниот ветер се заканува да ги преврти високите чаши и совршено се вклопува со музиката во живо. Вистинска гозба нè очекува потоа долу покрај патот, во нивниот ресторан.

Црвено вино од винаријата „Хин Арени“ | Nenad Basarić

Компанијата за бренди „Ереван Бренди Компани“, легендарна фирма основана во 1887 година, годишно произведува десет милиони литри, а за нас организира забава на отворено со богата трпеза и настап на музички бенд. Коктелите со бренди се вовед во обиколката на објектот, каде што најстариот дестилат во шише потекнува од 1902 година. Во архивата некои тапи сè уште се оригинални, а други се заменети. Најсилното бренди го носи името „Ереван“ и содржи 57 проценти алкохол. Велат дека е направено специјално за купувачите на Северниот Пол за да ги загрее. Имаат околу 15 различни видови бренди, најевтиното чини десет евра, а најскапо е она старо 70 години, со цена од 5.000 евра.

Yerevan Brandy Company | Nenad Basarić

Посетите продолжуваат, а особено атрактивен е винскиот хотел „Ред Бриџ“ во еден од најстарите делови на градот. Во друг дел, пред доаѓањето на Русите, имало 100 цркви, а денес останала само една.

Свеченото отворање на ова издание на „Конкур Мондијал де Брисел“ беше одржано покрај пагански храм од првиот век во селото Гарни, едно од првите населени места на просторот каде што Ное своевремено засадил лозје на Арарат. Преданието вели дека луѓето таму континуирано живееле три милениуми пред новата ера. Истражувањата покажуваат дека тоа било омилено место и за династиите кои, поради исклучително добрата клима, благите зими и лета и постојано убавото време, таму ги имале своите летни резиденции.

Фото: Nenad Basarić

Речиси идентичен со Акропол, паганскиот храм Гарни, единствениот пагански храм во Ерменија, но и во поранешниот Советски Сојуз, низ вековите бил рушен и повторно граден. Голем земјотрес во 17 век целосно го срамнил со земја, но останале околу 30 проценти од оригиналниот камен за повторно да се издигне во својата полна убавина. Играта на светлина, музика и танц величествено ја заврши својата задача таа вечер, правејќи сè околу храмот посветен на богот на сонцето Митра (Михар) да изгледа магично. Храмот Гарни е најпосетуваното туристичко место во Ерменија во последната деценија.

Каде е најдоброто оранж вино во Ерменија?

Обиколувајќи го регионот Армавир, во необичната винарија „Манукјан Вајн енд Бренди Фактори“, која потсетува на катедрала со многу скулптури и водоскоци, придружени со звуците на цитра, најпрво нè пречекува танц, а потоа и вината. Произведуваат 450.000 шишиња, една од линиите го носи името „Анамори“, а брендито засега само зрее бидејќи работат од 2020 година.

Mannukyan Wine and Brandy Factory | Nenad Basarić

Тука, во друштво на џиновски камен орел, го пробавме можеби најдоброто оранж вино во Ерменија, а потоа побрзавме кон винаријата „Карас“, која одгледува грозје на дури 400 хектари и тоа од 29 сорти. Огромната ноќна забава со раскошна трпеза и Арарат кој изгледаше речиси на дофат (за жал, таму можат да пристапат само припадници на НАТО базата), заврши со извонреден џез концерт и огромен балон кој пламенеше во ноќта над оваа винарија, која е една од водечките.

Фото: Nenad Basarić

Сепак, најинтересна изгледаше винаријата „Воскеваз“ во регионот Арагацотн. Како некаков замок од бајките, таа во себе носи и хуманистичка димензија. Освен што ја поседува најголемата колекција употребливи караси (амфори), под земја крие тајни простории, а и она над земјата има што да понуди. Големи делови од комплексот се посветени на децата преку бесплатно училиште за уметност, концертна сала и огромна дегустациска сала.

Voskevaz Winery | Nenad Basarić

Додека Јасмин нè учи како кајсиите се важен дел не само од исхраната туку и од културата, над нашите глави поминува акробат на жица седејќи на велосипед.

Винаријата „Воскеваз“, основана во 1932 година, потекнува од времето на Советскиот Сојуз. Во 1997 година целосно ја обновиле Давит Ховханисјан и неговите браќа.

Фото: Nenad Basarić

Во визбата бурињата се изработени од ерменски даб, работат исклучиво со автохтони сорти  - три бели и четири црвени. Имаат и две видови десертни вина, оранж вина и вина од калинка. Од 2004 година се посветиле на древната ерменска техника „кахани“, која потсетува на пасито. Грозјето природно се суши и дехидрира. Произведуваат 40.000 литри вино, нудат индивидуални боксови за зреење на вашите вина во идеални услови, а еден од нив го зазел Никола, синот на Шарл Азнавур.

Караси - амфори стари 100 до 150 години| Nenad Basarić

Потоа влегувате во осум одвоени простории, некаков музеј четири метри под земја. Бидејќи Русите го забраниле производството на вино, ставајќи го фокусот на коњакот, локалните жители во 1930 година тајно решиле да изградат осум простории под земја без врати и прозорци. Преку мал квадратен отвор одозгора го спуштале грозјето надолу, по 11 тони во секоја просторија. Ѕидовите биле обложени со парафин и восок, а денес тие простории се претворени во оригинален музеј. Луѓето овде отсекогаш го сакале виното, ризикувале за да го произведуваат и никогаш не престанале со тоа.

Подготовка на кафе во Ерменија| Nenad Basarić

Инаку, по селата купуваат и користат караси стари од 100 до 150 години, бидејќи новите амфори на виното му додаваат ноти и ароми на глина, додека старите и веќе користени караси ја зачувуваат минералната соленост и сортните карактеристики. Само премиум вината ферментираат во амфори кои не се вкопани, оранж вината зрееат во караси од 800 до 1.100 литри и никогаш не ги мешаат стиловите. Восокот се става на врвот на виното за да спречи оксидација, а по два до дванаесет месеци во карасот, виното оди во буре. Како се мијат амфорите? Па, мора да имате многу ситни работници кои можат да се вовлечат внатре.

Детали од Armenia Wine Company каде се наоѓа и музеј на виното | Nenad Basarić

Посебно доживување беше посетата на „Арменија Вајн Компани“, проследена со дожд и поздравен танц, каде што се наоѓа и музеј на виното. Сериозно уреден, тој е вистинско уживање за обиколка со чаша пенливо вино во рака и можност уште подлабоко да се навлезе во винската историја и суштина. А пред гала вечерата и банкетот во еден од најпрестижните хотели во Ерменија, „Севен Вижнс Ресорт енд Плејсис“, на крајот од дружењето ручавме во фабрика за теписи.

Со живописни килими и којзнае која чаша вино по ред, за момент поверувавме дека ќе полетаме на килим. Но сепак тоа беше со авион на „Туркиш ерлајнс“, компанија која одлично ги угостува патниците и на пократки релации. Ние се вративме преку Истанбул, но постои и директна линија до Ереван. Па, ете ви можност.