Што имаат заедничко Стивен Кинг и Шекспир? А Боб Дилан и Моцарт?

Кога би го прашале просечниот обожавател на прочуениот мајстор на хоророт Стивен Кинг колку години имал кога првпат се сретнал со негово дело, би бил спремен да се обложам дека одговорот би бил некаде меѓу 12 и 17 години. Токму годините во основно и средно училиште се периодот кога површинскиот слој на привлечноста на делата на Кинг — возбудата, стравот и многу секс — делува најсилно. Дури и ако подоцна не продолжиле да го читаат Кинг во зрелите години, големи се шансите одредени „кинговски“ мотиви засекогаш да ги прогонуваат: „Редрум“ од книгата „Сјаење“, фрижидерот од „Тоa“ или плашилото од приказната „The Boogeyman“, преведена како „Плашилото“.

Кинг напишал 70 романи и повеќе од 200 кратки раскази преведени на 52 јазици, со над сто филмски и телевизиски адаптации/ Depositphotos

Последнава оставила особено силен впечаток кај Каролин Бикс, експертка за Шекспир и авторка на книгите „Сознание и девојчинство во светот на Шекспир“ и „Обликување на книжевните ликови во Шекспирова Англија“. „‘Плашилото ми го направи токму она што големата хорор приказна во стилот на Кинг го прави најдобро: ‘Го одигрува својот танц до центарот на вашиот живот и ја пронаоѓа тајната врата од собата за која сте верувале дека никој освен вас не знае дека постои’“, пишува таа во својата нова книга „Чудовишта од архивата: Мојата година на страв со Стивен Кинг“.

Како една авторка опседната со најголемиот класичен писател преминала од пишување книги за девојчиња во времето на бардот кон истражување на раните дела на Кинг за поширока публика? Објаснувањето речиси звучи како приказна за еден од протагонистите на Кинг — често тоа се писатели кои пристигнуваат на ново место и откриваат некаков мрачен проект што целосно ги обзема. Во 2017 година, Бикс ја прифатила катедрата „Стивен Е. Кинг“ за книжевност на Универзитетот во Мејн, универзитетот каде што студирал Кинг. Таа била ангажирана како експерт за ренесанса, но по средбата со Кинг навлегла во неговите лични архиви за да ја истражи темата за која размислувала со децении: како создал хорор приказни што толку многу ја вознемирувале додека била девојче.

Продолжение на делото „Сјаење“, според кое во 1980 година е снимен и истоимениот филм со Џек Николсон во главната улога/Depositphotos

Книгата го анализира процесот на пишување и преправање на пет од неговите први дела: „Гробишта за миленици“, „Сјаење“, „Ноќна смена“, „Салемс Лот“ и „Кери“, потпирајќи се на никогаш претходно објавени први верзии на текстовите, разговори меѓу Кинг и неговите уредници, како и белешки на Кинг што се дел од архивата. Во секоја книга Бикс се фокусира на еден централен книжевен елемент што Кинг го развивал низ различните верзии и што ги прави толку застрашувачки и ефективни за неа и за милиони други читатели. Така, на пример, го истакнува истражувањето на специфичната психологија на детството во „Салемс Лот“, како и начинот на кој Кинг го обработува сопственото растење низ приказните во „Ноќна смена“.

Бикс постојано повлекува паралели и меѓу Кинг и Шекспир. Таа укажува на мајсторската употреба на звучноста на зборовите кај Кинг за создавање емоционален ефект, како во „Гробишта за миленици“, особено преку повторувањето на зборовите „суров“ и „чакал“, посочувајќи дека неговата употреба на рима е многу поразлична од ритамот и структурата на шекспировиот стих.“ Таа го истражува и влијанието на „Хамлет“ врз „Сјаење“, споредувајќи го ликот Џек Торанс со Хамлет, а Венди со Офелија. Исто така ја препознава и намерната употреба на шекспировската трагедија кај Кинг како мотив за структурирање на книгата, која во првите верзии била поделена на пет чина.

Бикс особено ужива во сличностите меѓу „Магбет“ и „Кери“, фокусирајќи се на концептот за кој пишувала и во својата прва книга: „Ги истражував верувањата од времето на Шекспир за спознавањето и пронаоѓав многу докази што сугерираат дека луѓето тогаш верувале дека нешто посебно се случува со мозокот на девојчињата кога ќе влезат во пубертет: нивната имагинација, меморија и интелект се ширеле и се изострувале на начин што ги разликувал од момчињата, мажите и жените.“

„Магбет“ (Macbeth) е најкратката и една од најпознатите трагедии на Вилијам Шекспир, напишана околу 1606 година, која ги истражува разорните психолошки и политички последици од амбицијата/Depositphotos

Не е изненадување што Бикс пронашла шекспирови елементи кај Кинг, со оглед на нејзината професионална специјализација. Но до крајот на книгата „Чудовишта од архивата“, во која баардот (Шекспир) се споменува на 29 различни страници, не можев да се ослободам од впечатокот дека таа всушност покренува една поширока идеја, која никогаш експлицитно не ја изговара, но која се провлекува низ целата книга: Шекспир и Кинг имаат нешто фундаментално заедничко, квалитет што го делат, а што малкумина други писатели го поседуваат. Прашањето е: што?

Кинг е енормно популарен писател уште од објавувањето на романот „Кери“ во 1974 година, едно од најпродаваните дела со повеќе од 400 милиони продадени примероци ширум светот. Критичкото признание пристигнало подоцна, зацврстено со медалот за исклучителен придонес во американската книжевност што во 2003 година му го доделила Националната книжевна фондација. Една година претходно добитник бил Филип Рот, повеќе или помалку платонски идеал на критички славен писател од втората половина на 20 век. Оттогаш, Кинг се смета не само за еден од најпопуларните американски писатели, туку и за еден од најдобрите.

Сепак, не мислат сите така. Наградата од 2003 година била контроверзна, а критичарот Харолд Блум, инаку голем поборник на Шекспир, напишал во ЛА тајмс дека наградата е „исклучителна, уште еден пад во шокантниот процес на затапување на нашата културна сцена“. „Во минатото го опишував Кинг како писател на евтини хорор романи, но можеби и тоа е премногу љубезно. Тој нема ништо заедничко со Едгар Алан По. Она што е, е неизмерно несоодветен писател, реченица по реченица, пасус по пасус, книга по книга“, напишал Блум.

Постојаниот бран критики продолжил и во следните две децении, а повеќето од нив ја повторувале основната забелешка на Блум: во ред, овој човек знае да продава книги, но дали навистина е добар писател? И не само жанровски писател, туку автор на книжевна фикција? Може ли сериозно да се споменува во иста реченица со Шекспир?

Во зборовите на Блум постои имплицитна сугестија дека, во најдобар случај, човек треба да го надрасне Кинг и да премине на „посериозна“ книжевност. Блум ги наведува Томас Пинчон, Дон Делило и Кормак Макарти како контрапримери, сугерирајќи дека кој било од нив би бил подостоен добитник на наградата што ја добил Кинг. Остатокот од својот текст, кој денес изгледа како претходница на културните војни што следуваа, го посветува речиси исклучиво на критикување на женските писатели.

За разлика од искуството на Бикс и многу други, јас не го прочитав мојот прв роман од Кинг сè до 33-годишна возраст, долго откако поминав низ добар дел од омилениот западен канон на Блум. Дотогаш го оттурнував Кинг од истите причини како и Блум: мислев дека не е сериозен писател. Но кога навистина го прочитав, открив некој што беше исклучително поинаков од она што го очекував.

Треба да се каже дека дури и најпосветените фанови на Кинг, па и самиот Кинг, ќе признаат дека постојат големи делови од неговата проза, вклучително и цели книги, кои едноставно не се толку добри. Таква динамика тешко може да се избегне кога сте објавиле толку многу како Кинг; човекот има напишано речиси 70 романи и повеќе од 200 кратки раскази преведени на 52 јазици, со повеќе од сто филмски и телевизиски адаптации. Но секој што може да ги надмине сопствените предрасуди би требало да биде способен да го препознае врвниот квалитет на голем дел од неговото пишување, особено во неговите најдобри романи.

Кинг блеска во „речиси инстинктивното разбирање на стравовите што ја обликуваат психата на американската работничка класа“, според зборовите на писателот на криминалистички романи Волтер Мозли. „Тој го познава стравот, и тоа не само стравот од демонски сили, туку и од осаменост и сиромаштија, глад и непознатото.“

Токму во тоа лежи генијалноста на Кинг, и токму тоа го внесува во „разговор“ со Шекспир. Иако најчесто работи во рамки на жанровската литература, неговите најдобри ликови и средини се неверојатно приземјени: емоционално, практично и интуитивно уверливи. Понекогаш „Тоа“ повеќе потсетува на публицистика отколку на фикција, толку се детални и исцрпни приказите на Кинг за градот Дери и неговата историја — што е особено интересно за роман што следи демонски кловн. Ова ниво на дисциплина го следи и природното чувство на Кинг за раскажување; тој за „Њујоркер“ изјавил дека „приказните се пронајдени работи, како фосили во земјата“.

Понатаму, во книгата „За пишувањето“, во својата посветеност на занаетот на пишувањето, објаснува дека „работата на писателот е да ги користи алатките од својата кутија за од секоја приказна да извлече што е можно повеќе, недопрено од земјата.“

Кинг е енормно популарен писател уште од објавувањето на романот „Кери“ во 1974 година, еден од најпродаваните автори со повеќе од 400 милиони продадени примероци ширум светот./Depositphotos

Доказите што ги пронаоѓа Бикс ја потврдуваат оваа метафора. Кинг во процесот на ревизија често ги отстранува најексплицитните, крвави и пренагласени хорор елементи, приближувајќи ги своите ликови до реалниот свет додека ги преработува. Тоа важи за Гејџ, воскреснатото дете-чудовиште  од „Гробишта за миленици“, кого Кинг постепено го менува од карикатурален убиец во многу подвосмислена сила, но и за Кери, која од сатанистичко суштество со зголемен мозок и комплекс на бог во првиот нацрт станува девојка со нормален изглед која едноставно поседува необични моќи во финалната верзија. На тој начин ги прави уште пострашни, бидејќи реалноста секогаш ќе биде повознемирувачка од очигледната фикција.

Обработувајќи важни теми низ дела што суштински се пристапни и блиски до широката публика — од проблемот на злото, преку природата на детството, до карактерот на самото место — Кинг делува врз најчувствителните и најранливите делови на човечката психа, а истовремено ги тера читателите да му се приближат наместо да се оттурнат. И тоа не го прави само во хоророт. Додека Бикс се фокусирала на неговите први хорор романи, Кинг подоцна се етаблирал како мајстор на речиси секој жанр под сонцето, вклучително и криминалистичкиот роман, научната фантастика, а особено фантастиката.

Шекспир правел нешто многу слично. Иако не знаеме многу за тоа како пишувал или зошто, знаеме дека пишувал брзо и флуидно. Создал шокантен број големи дела во двата главни жанра на своето време — трагедијата и комедијата. Како што Блум пишува во својата книга „Шекспир: Пронаоѓањето на човекот“, неговиот најголем дар била способноста да создава психолошки сложени и нијансирани ликови кои сепак можеле да го привлечат секого, вклучително и „приземните“, обични луѓе што плаќале по едно пени за да стојат пред сцената. За време на животот, Шекспир бил само популарен писател, а дури подоцна станал речиси светец на книжевноста.

„Приказот на човечкиот карактер и личност останува врвна книжевна вредност, без разлика дали станува збор за драма, лирика или нарација“, пишува Блум. Според сопствениот стандард на Блум, тогаш, Кинг е исклучителен. Дали споредбата со Шекспир е сама по себе проблематична? Секако, тоа е како да го споредувате Боб Дилан со Моцарт. Контекстот е толку различен што создава неизбежни тешкотии. Но во свет во кој можам подеднакво лесно да го отворам „Епот за Гилгамеш“ на телефонот како и имејлот што сум го добил пред десет секунди, вреди да се разбере како овие писатели ни се обраќаат низ времето. И тешко е да се сетиме на друг современ автор кој напишал толку многу, толку добро, толку забавно и драматично, за толку широка публика како Кинг.

Дали писател може да биде апсурдно популарен како Кинг и истовремено добар во книжевна и уметничка смисла, каква што Блум толку многу цени, секогаш ќе биде прашање на вкус и лична проценка. Јас сепак би тврдел дека може, а доказот за таков писател постои токму во Шекспир: бескрајно адаптиран, универзално читан, изненадувачки пристапен и неуморно фасцинантен. Самата авторка Бикс служи како своевиден доказ за тоа тврдење: длабок мислител, анксиозно дете и страствен читател кој длабоко навлегол и во книгите на Шекспир и во литературата на Кинг, чувствувајќи се подеднакво удобно во двата света.