Скандалот со мамење го направи шахот совршен за Холивуд

Во септември 2022 година норвешкиот велемајстор Магнус Карлсен ненадејно се повлече од голем турнир откако загуби од младиот американски велемајстор Ханс Ниман. Кога се сретнаа повторно, на онлајн турнир две недели подоцна, Карлсен се предаде по само еден потег. Карлсен го обвини Ниман за мамење, најпрво индиректно, а потоа и експлицитно во изјави на Х.

Лавината драма што следуваше во наредните месеци повеќе личеше на таблоидна приказна за бурен развод отколку на нешто што некогаш се случило во шахот. Ниман поднесе тужба за клевета и тајни договори, барајќи отштета од 100 милиони долари (тужбата подоцна беше повлечена). „Чес.ком“ (Chess.com), најголемата онлајн платформа за шах, откри дека претходно му забранила пристап на Ниман поради повеќекратно мамење во онлајн партии. Приказната стана редовна тема во вечерните емисии и медиумскиот циклус, особено откако интернет-трол успешно ја прошири гласината – со поддршка од Илон Маск – дека Ниман мамел користејќи анални топчиња.

Скандалот доби целосен холивудски третман. Во април „Нетфликс“ (Netflix) го објави документарецот „Нераскажано: Шаховски партнери“ (Untold: Chess Mates), а на 2 јуни Бен Мезрич ја објави книгата „Шах-мат: Генијалност, лаги, амбиција и најголемиот скандал во шахот“ (Checkmate: Genius, Lies, Ambition, and the Biggest Scandal in Chess), во издание на „Гранд сентрал паблишинг“ (Grand Central Publishing). Мезрих е автор на повеќе бестселери, меѓу кои и книгите што послужија како основа за филмовите „21“ (21), „Социјална мрежа“ (The Social Network) и „Глупави пари“ (Dumb Money). За книгата „Шах-мат“ (Checkmate) речиси веднаш му ги продаде филмските права на „А24“ (A24), при што Натан Филдер е ангажиран како режисер, а Ема Стоун како продуцентка.

„Шаховски партнери“ и „Шах-мат“ се модерни и привлечни дела, иако покриваат повеќе или помалку иста тема, сепак нудат независна вредност за оние што сакаат целосна слика. Документарецот постојано го прикажува самоуверениот настап на Ниман, кој од една перспектива изгледа како самодоверба, а од друга како ароганција, како и поширок поглед кон онлајн шаховската заедница. „Шах-мат“, пак, подлабоко навлегува во заднината на Карлсен и ја опишува целата приказна за неверојатниот подем на „Чес.ком“ како компанија вредна милијарда долари.

Ханс Ниман (лево) и Магнус Карлсен во документарниот филм „Нераскажано: Шаховски партнери“/Netflix

Книгата е исполнета со препознатливиот стил на Мезрич - лавина од детали - и се чита повеќе како возбудлив роман отколку како документарен запис. Овој пристап има и свои слабости: една конфронтација меѓу Ниман и друг американски велемајстор на паркинг, чија детална реконструкција самиот Мезрич признава дека е хипотетичка, е толку нефлексибилна и збунувачка што ризикува да ја измести целата нарација. Но во најголем дел, Мезрич успева да претвори наизглед сувопарна и академска низа на настани, полна со алгоритми и шаховска езотерика, во возбудлива приказна во која секој лик е заплеткан во сопствените уверувања и предрасуди.

Двете изданија стигнуваат до истата суштинска порака: за помалку од една деценија, шахот се трансформира од здодевна опсесија за „нрдови“ во исклучително популарен е-спорт со милионска публика и вистински славни личности меѓу неговите стримери. Сето тоа е благодарение на интернетот, кој истовремено го направи шахот светски феномен и компромитираше една од неговите најважни карактеристики.

 

Дел од причината зошто ова создаде толку добра приказна е што се одвива, речиси театарски, низ генерациски линии, при што секоја страна станува симбол за старата и новата гарда во шахот. Карлсен, на 35 години, е милениумец што дојде до шаховска слава на традиционален начин: доминирајќи на таблата во илјадници партии повеќе од две децении. На 22 години, Ниман е типичен претставник на генерацијата зед. Верен на својата генерација, прво стекна слава како стример, а потоа како играч во живо. Иако жестоко ги негираше обвинувањата на Карлсен за мамење на турнири во живо, призна дека мамел онлајн, припишувајќи го тоа на младешки грешки.

За Карлсен, Ниман стана симбол на многу поширок проблем. Фразата „егзистенцијална закана“ во книгата се споменува четири пати – трипати ја користи Мезрич, а еднаш се појавува во цитат од Карлсен. Во сите случаи, терминот се однесува на мамењето, кое денес е полесно од кога било, бидејќи доволно е играчот да има телефон или таблет со шаховски софтвер додека игра на лаптоп. Но загриженоста поради мамењето одамна ја надмина нивната меѓусебна расправија. „Чес.ком“ досега затворил милиони кориснички сметки поради мамење, меѓу кои и сметки на велемајстори. Иако тоа претставува помалку од еден отсто од вкупниот број играчи, бројките покажуваат дека мамењето е широко распространет проблем.

Мамењето е тешко да се открие во онлајн играта. За да се препознаат сигналите е потребно длабоко разбирање на шахот, но тие често изгледаат како едноставно играчот да имал исклучително добра партија. „Чес.ком“ инвестираше во алгоритми и тим за „фер игра“ составен од човечки модератори. Мамењето во партии во живо е посложено, но не и невозможно – би барало скриена комуникација и соработник. Сепак, истрагата на „Чес.ком“ не пронајде докази дека Ниман мамел во партии во живо. Неговиот континуиран успех - тој е рангиран на 12. место во светот според најновата листа на Светската шаховска федерација (ФИДЕ) - ја зајакнува претпоставката дека веројатно не направил ништо погрешно; едноставно е необичен играч со голем талент и уникатен стил.

Ова би можело да сугерира дека со избегнување на онлајн средината би можел да се избегне и најголемиот дел од проблемот со мамењето. Но проблемот е што економијата на шахот не го дозволува тоа. За разлика од другите индивидуални спортови, како тенисот и голфот, каде што пласман меѓу стоте најдобри може да обезбеди солиден приход, дури и шахистите што се меѓу 25-те најдобри во светот често зборуваат за финансиски тешкотии ако се потпираат само на класичните турнири. Спонзорствата се ретки, а иако некои земји ги поддржуваат своите најдобри шахисти, како Узбекистан и Индија, многу други не го прават тоа.

Од друга страна, онлајн турнирите, како „Еспортс ворлд куп“ (Esports World Cup) и различните натпреварувања на „Чес.ком“, имаат наградни фондови од стотици илјади долари, без да се пресметаат приходите од стриминг на Твич (Twitch) или од содржините на Јутјуб (YouTube), каде што заработката не е директно поврзана со резултатите. Ако сакате да бидете професионален шахист, најверојатно мора да бидете присутни и онлајн, што значи дека ќе мора да се соочите со проблемот на мамењето. Можете да загубите од некој што мами или да бидете обвинети, без докази, дека сте еден од нив.

За помалку од една деценија, шахот од елитна, „здодевна“ опсесија за бубалици се претвори во глобално популарен е-спорт со милиони гледачи и сопствени интернет ѕвезди/Depositphotos

Оваа атмосфера на сомнеж го достигна својот најмрачен врв кога поранешниот светски шампион, велемајсторот Владимир Крамник, кој со години води кампања против мамењето, јавно го обвини американскиот велемајстор Даниел Народицки, еден од најдобрите шахисти во брз шах и еден од најпопуларните стримери. Народицки отворено зборуваше колку тешко му паднале тие обвинувања, но никој не беше подготвен за трагедијата со неговата смрт на 29-годишна возраст во октомври минатата година. (Обдукцијата покажа присуство на повеќе различни супстанции во неговиот организам во моментот на смртта. ФИДЕ во ноември соопшти дека ги истражува „повторените јавни обвинувања“ на Крамник.)

Како резултат на овие контроверзии, над шахот се надвисна темен облак, иако играта истовремено е попопуларна отколку во ерата на Боби Фишер. И „Шаховски партнери“ (Chess Mates) и „Шах-мат“ (Checkmate) се занимаваат и со теоријата на заговор, која ја промовираше Ниман, според која Карлсен соработувал со „Чес.ком“ (Chess.com) за да ја уништи неговата кариера откако помладиот шахист го посрамотил. Според таа теорија, платформата ја купила компанијата на Карлсен за 80 милиони долари токму во периодот на спорната партија. Сепак, таа теорија не наоѓа поткрепа надвор од толкувањето на Ниман. И покрај неговите тврдења, главниот извршен директор на „Чес.ком“, Ерик Алебест, и главниот директор за шах Дени Ренш се прикажани како сериозни, интелигентни и добронамерни луѓе, кои одеднаш се нашле на чело на компанија вредна милијарди долари.

Сепак, за да биде загрозен шахот не е потребна „шаховска мафија“ што ги саботира противниците на Карлсен. Доволно е само мамењето. Сѐ додека онлајн шахот останува популарен, сенката на мамењето нема да исчезне. Ако некогаш сериозно компромитира некој голем турнир, без разлика дали е онлајн или во живо, можеби со носталгија ќе се сеќаваме на деновите кога најголема контроверзија беа приказните за аналните топчиња.

Кевин Линколн е новинар и филмски автор од Лос Анџелес. Тој пишува билтен за шах наречен Good Moves.