Најгледаните технолошки филмови што ги предвидоа карактеристиките на дигиталната доба

Филмовите што имаа најголемо влијание врз гледачите не само што го направија тоа со воведувањето нови уреди туку веќе проектираа и како новата технологија неизбежно ќе ги „расипе“ човечките односи.

Во поголемиот дел од 20 век, годината 2000 (Y2K) беше кратенка за далечната иднина. Предвидувањата се движеа од летачки автомобили до колонии на Месечината. До 1990-тите самиот број носеше таков футуристички набој што познатиот американски ТВ-водител Конан О’Брајан го претвори во воведна шпица на неговата емисија. Тој држеше фенерче под брадата и пееше „Во годината 2000…“ пред да даде апсурдни предвидувања за животот по милениумот.

До моментот кога пристигна 2000 година, привлечноста на дигиталната доба исто така ослободи бран филмови што го одразуваа технооптимизмот и техноанксиозноста што се вовлекоа во умовите на луѓето. Еволуцијата на технологијата оттогаш беше френетична, од социјалните медиуми и паметните телефони до вештачката интелигенција и напредокот во автоматизацијата. Сега, како што технологијата се приближува кон уште една пресвртна точка, се наоѓам себеси како се осврнувам на технолошките филмови од почетокот на векот и размислувам кои од нив имале позитивно влијание врз публиката.

Постои голема разлика помеѓу добар филм со специјални ефекти и добар технолошки филм. Земете го, на пример, „Невозможна мисија“ од 2025 година. Добар филм. Кој не сака да го види Том Круз во неговите 60-ти години како изведува каскадерски дејства сам? Иако заплетот на филмот е базиран на вештачка интелигенција, технологијата се третира главно како споредна карактеристика. Има многу нови гаџети, но ова не е технолошки филм.

Том Круз на премиерата на „Невозможна мисија - Конечна одмазда“ во Лондон минатата година |Depositphotos

Некои од најгледаните филмови, покрај прикажувањето  иновативни технологии, предвидоа три клучни карактеристики на дигиталната доба: изобилство од информации и борба за стекнување доверба кај луѓето и зачувување на основните човечки вредности на вистината и правдата. Стремежот кон лична удобност, кој често е во конфликт со човечката поврзаност и емпатија, го истакнува влијанието на новата технологија врз оние што имаат пристап до неа, со што се зголемува нееднаквоста и се преобликува моќта.

Секако, изминатиот четврт век донесе вистинска иновација, во уредувањето гени, социјалните мрежи и денешниот бран на вештачка интелигенција, да наброиме само неколку. Но премногу често се покажува дека дигиталната технологија е профитабилна за неколку среќници, а горчливо-слатка приказна за сите други. Од сомнителни реклами до дигитална зависност и дезинформации, премногу агли од онлајн економијата може да дејствуваат како дигитална дистопија. Логична последица од влијанието на новите технологии врз човечката природа во свет со премалку заштита за зачувување на човечката интимност.

Еве пет филма, секој стар повеќе од една деценија, што најдобро прикажуваат како на крајот ќе се судрат човековото однесување, пазарните сили и технологијата.

Малцински извештај, 2002 

Во овој филм, ликот Џон Андертон, кого го игра Том Круз, трча низ футуристички Вашингтон, покрај низа билборди, кои му шепотат реклами на уво. Билбордите се менуваат за да одговараат на неговиот профил, нудејќи понуди приспособени на неговото минато однесување. Тоа е поглед во свет каде што анонимноста исчезнала, а нашето јавно однесување претставува точки на податоци во туѓи алгоритми и проникливи предвидувања за персонализирано рекламирање долго пред „Гугл“ и Фејсбук да се фатат за тоа. Денес постојат реални верзии на оваа идеја во малопродажбата: сигналите од вашиот телефон може да се користат за активирање реклами и понуди додека се движите низ просторот, претворајќи ја прошетката низ трговски центар во серија маркетиншки стимули.

Истата логика на претчувство како моќ го движи централниот заплет на филмот. Нов свет во кој јасновидец, со своите визии, ѝ помага на полицијата да фати некого пред да изврши кривично дело. Повеќе од две децении подоцна, не ни требаат луѓе со такви способности - сега имаме машини за предвидување.

Алгоритмите можат да ги подобрат предвидувањата во области што се движат од изрекување казни, преку одлуки за кредитирање, до медицински дијагнози. Но, кога предвидувањето почнува да го заменува човечкото расудување, влоговите се менуваат: вредноста на алгоритамот зависи не само од неговата „точност“ туку и од прашањата за пристрасност, одговорност, автономија, приватност и она за што системот всушност оптимизира.

Таа, 2013 

Ако „Малцински извештај“ е за ветувањата и опасностите од предвидувањата, „Таа“ (Her) е за меѓусебната игра на технологијата и човечката ранливост. Филмот на Спајк Џонз е љубовна приказна помеѓу Теодор, кого го игра Хоакин Феникс, и Саманта, неговиот оперативен систем со вештачка интелигенција, чиј глас го позајмува Скарлет Јохансон. Саманта е топла, духовита и емоционално усогласена.

Со подемот на генеративната вештачка интелигенција, сè повеќе луѓе се свртуваат кон вештачката интелигенција како ментори, партнери и терапевти, без разлика дали се претставуваат себеси како такви или не, трансформирајќи ги прашањата за човечката поврзаност и благосостојба. Секако, машините не можат да чувствуваат, но можат многу добро да ги отсликуваат или, поточно, ги отсликуваат човечките емоции. Сè уште не знаеме какво влијание ќе имаат четботовите врз нас.

Сместен во Лос Анџелес, во блиската иднина (читај - сега), Теодор се заљубува во оперативниот систем - или барем во неговата интелигенција, духовитост и сензуален глас. | Warner Bros 

Кога се гледа денес, филмот се чувствува како документарец направен години пред јавноста да биде подготвена, а изведбата на Феникс брилијантно ги доловува и осаменоста и копнежот. Технологијата има вистински потенцијал да ги пополни празнините во човековата поврзаност, но нејзините ефекти зависат од дизајнот, употребата и управувањето. Крајот на филмот го прави тоа јасно: главниот лик Саманта еволуира надвор од разбирањето на Теодор и си заминува, истакнувајќи ја кршливоста на потпирањето на машини за интимност.

 

Воли (WALL-E), 2008

Луѓето на вселенскиот брод „Аксиом“ лебдат на столчиња, залепени за своите екрани, исклучени од физичкиот свет. Тоа е сатира на потрошувачкото општество и еколошкиот колапс, но исто така и на дигиталната зависност. Филмот во суштина е за прекумерна потрошувачка и самодоволство, за трошоците за удобност во ерата на изобилство.

Денешното изобилство може да се манифестира преку неисклучените мрежни ѕидови, речиси моментална испорака и дизајн што создава навики, кој ги експлоатира човечката психологија и нашата околина. Времето што го поминуваме пред екраните вртоглаво се зголеми. Многу од денешните технолошки компании профитираат од услуги што поттикнуваат прекумерна употреба, додека корисниците плаќаат со своето здравје и внимание. Истражувањата сè повеќе ги поврзуваат социјалните медиуми со дигиталната зависност и дезинформациите. Тоа е свет впечатливо сличен на „Аксиомот“ на „Воли“; екосистем на внимание што го максимизира ангажманот.

Додека гледаме како центрите за податоци никнуваат низ целиот свет, наметнувајќи нови барања на нашите енергетски мрежи, тешко е да не помислиме на тивките пејзажи на опустошената Земја како оние што ги видовме во „Воли“ и долгорочните трошоци за неконтролирано краткорочно задоволување.

Гатака, 1997

Секако, постојат потемни иднини од премногу време пред екран. Минатата пролет наидов на научник во компанија за генетски истражувања. Официјалното објаснување за работа на вакви проекти е дека тие се мотивирани од можноста за спречување некои од најсериозните болести во општеството, ветувачки технички и етички комплексен потфат.

Ума Турман и Итан Хоук се запознаа на снимањето на филмот „Гатака“. Се венчаа една година подоцна, а се разведоа во 2005 година. |Depositphotos

Тешко беше да не се помисли на дистопијата прикажана во филмот „Гатака“, каде што ДНК е судбина.

Генетски „соодветните“ модифицирани со генетски инженеринг ги зафаќаат највисоките ешалони на општеството, додека „несоодветните“ се оставени на маргините. Со создавање општество опседнато со ред, кое го третира човечкиот живот како прашање на контрола на квалитетот, филмот прикажува мрачна слика за тоа како технологијата може да ги преобликува и зацврсти нееднаквоста и односите на моќ.

Објавен во време кога нееднаквоста на приходите растеше во поголемиот дел од светот, филмот понуди едноставна лекција: иновациите не секогаш ги креваат сите бродови, особено ако нема јасни граници и заштитни мерки. Денес довербата во способноста на институциите да развијат такви механизми е многу ниска.

Објавен во време кога нееднаквоста растеше во поголемиот дел од светот, филмот понуди едноставна лекција: технолошката иновација не придонесува за благосостојба на сите луѓе, особено без заштитни мерки. Денес довербата во способноста на институциите да развиваат системи за заштита на луѓето од лошите ефекти на новите технологии е многу ниска.

Во меѓувреме, видот технологија што „Гатака“ само ја замислуваше се приближува кон реалноста, благодарение на напредокот во биотехнологијата како CRISPR, кој се потпира на огромни количества на геномски податоци и пресметковни модели за уредување гени. Технологијата отвора прашања и загрижености што ние само почнуваме да ги разбираме: безбедност (несакани и ненамерни ефекти), долгорочни ризици и прашања за согласност и управување. Нееднаквоста е исто така дел од приказната - како и со многу други технологии, уредувањето гени би можело дополнително да ги продлабочи општествените поделби ако пристапот до него остане ограничен само за богатите.

Веќе гледаме нов бран милијардери што се стремат кон бесмртност со огромни трошоци - вклучувајќи еден широко објавен случај на размена на крвна плазма од три генерации помеѓу технолошки претприемач, неговиот син тинејџер и неговиот татко. Кога науката напредува побрзо од нашата способност да ја регулираме, кој одлучува колку далеку одиме? Иновациите дизајнирани да ги оспособат поединците лесно можат да ги зацврстат хиерархиите кога општеството - можеби неизбежно - не успева да го следи.

Шоуто на Труман, 1998 

Сè повеќе живееме во свет на надзор, каде што сме исто толку производ колку и потрошувач. Ниеден филм не бил попророчки за животот како содржината од „Шоуто на Труман“, ран пример за инвазивен надзор и спектакл.

Главниот лик во филмот, Труман Бурбанк, кого мајсторски го игра Џим Кери, не е свесен дека живее во вештачка купола, глуми во реално шоу што го гледаат милиони луѓе. Во тоа време филмот беше сатира на телевизија. Денес тој служи како алегорија за социјалните медиуми, од економијата на креаторите на содржини и бројот на следбеници до сè поинвазивното собирање податоци, кое се случува без разлика дали мислите дека сте онлајн или не.

Улогата на Труман Бурбенк му донесе на Џим Кери Златен глобус за најдобар актер во драма во 1999 година. | Depositphotos

Следниот голем тек-филм

Среде трансформацијата на целата економија водена од вештачката интелигенција, со прашања за автоматизација и доверба, кои се повеќе вткаени во секојдневниот живот, се потсетувам на една многу постара технолошка приказна: Франкенштајн. Како и многу иновативни приказни, таа има повеќе толкувања, вклучувајќи ја и добро прифатената верзија што Гиљермо дел Торо ја сними минатата година. Дали е тоа предупредување за научната гордост? Трагедија на создавањето што станало деструктивно откако било погрешно разбрано? Или медитација за несаканите последици од ослободувањето на нешто моќно во светот пред институциите и општествените норми да бидат подготвени за тоа?

Што ќе предвиди технолошкиот филм за иднината? | Depositphotos

Направено од човечки остатоци, чудовиштето на Виктор Франкенштајн отсликува многу од денешните технологии: системи направени од човечки податоци и однесување, воведени во сложени социјални средини и оставени да комуницираат со светот додека дебатираме што се тие и што треба да им биде дозволено да прават.

Сега сме во сличен момент. Довербата се распаѓа, информациите се фрагментирани, а алгоритмите сè повеќе посредуваат во тоа како учиме, расудуваме и се поврзуваме едни со други. За дваесет и пет години светот помалку ќе биде обликуван од она што може да го направи вештачката интелигенција, а повеќе од она што ние избираме да правиме со неа, вклучувајќи ги одлуките за управување, дизајнот на платформата, нашите навики и нормите што ги поставуваат луѓето.

Филмовите што ќе преживеат од оваа ера ќе бидат оние што ќе ни помогнат јасно да ги видиме тие избори, пред нивните последици да станат подмолно вкоренети во нашиот секојдневен живот.

(Мајкл Лука е професор и директор на Иницијативата за технологија и општество на Факултетот за бизнис „Кери“ на Универзитетот „Џонс Хопкинс“)