Доналд Трамп во јануари 2025 година потпиша извршна наредба за создавање противодбранбен систем под името „Златна купола“ (Golden Dome), ракетен штит што го комбинира израелскиот модел „Железна купола“ (Iron Dome) со вселенски пресретнувачи. „Блумберг“ во април 2026 објави дека Пентагон ги избрал „Андурил“ (Anduril Industries) и вселенскиот стартап „Импулс спејс“ (Impulse Space) за развој на пресретнувачи - технологија што сè уште не постои. „Импулс спејс“ работи како подизведувач, договорите се тајни, а оперативна способност се очекува дури до 2028 година. Конгресот за 2026 одобри 13,4 милијарди долари само за вселенски и противракетни системи, додека целиот проект се проценува на околу 185 милијарди долари.
И Европа не заостанува во одбранбената индустрија
Европа брзо одговори. Според заедничкиот извештај на платформата „Дилрум“ (Dealroom) и НАТО Иновацискиот фонд, стартапите од секторот на одбрана, безбедност и отпорност (DSR) собрале рекордни 8,7 милијарди долари во 2025 година, што е раст од 55 отсто за една година. Вештачката интелигенција стои зад 44 отсто од овие инвестиции, најголем удел во последните шест години, бидејќи автономните системи и софтверот за донесување одлуки стануваат основа на новата генерација одбрана. Централна и Источна Европа имаат најбрз раст на инвестициски рунди - 2,7 пати повеќе отколку во 2020 година. Странските купувачи повеќе не бараат само муниција, туку софтвер, интеграција и сертифицирани инженерски партнери.
„Андурил“ (Anduril Industries) за помалку од десет години прерасна од стартап во компанија вредна 61 милијарда долари, со поддршка од фондови како АХ (Andreessen Horowitz) и ФФ (Founders Fund). Приходите на компанијата во 2025 надминаа 2,2 милијарди долари, додека Пентагон сè повеќе го префрла развојот од традиционални воени добавувачи кон технолошки компании и стартапи.
Вештачката интелигенција станува централна инфраструктура на одбранбената индустрија - од автономни дронови и сателитска анализа до системи за донесување одлуки во реално време.
Иако Балканот нема директен пристап до европските одбранбени фондови, регионот веќе има технолошка индустрија која странски купувачи ја финансираат и ја преземаат, како што беше аквизицијата на МАСТ (MUST Solutions), дрон компанија од Белград, од страна на ЦСГ (CSG).
Регионот веќе работи за глобалната одбранбена индустрија
„Аран аероспејс“ (Taran Aerospace), инженерска фирма од Белград основана во 2023 година, дизајнира вселенски летала за американски стартапи што работат мисии до Месечината и длабоката вселена. Компанијата има ISO 9001 и ISO 27001 сертификати, што е услов за договори каде заштитата на интелектуалната сопственост е критична. Инженерингот и производството се под еден покрив, што овозможува побрза испорака и пониски трошоци од западните конкуренти.
Во Хрватска, германскиот „Рајнметал“ (Rheinmetall) во март 2026 купи 51 отсто од загрепската ДОК-ИНГ (DOK-ING), производител на роботизирани возила за деминирање и воено инженерство. Основачот Вјекослав Мајетиќ задржа 49 отсто од компанијата, а „Рајнметал“ најави дека Хрватска станува развоен центар за беспилотни и автономни системи. ДОК-ИНГ веќе соработува со словенечката компанија „Валхала туретс“ (Valhalla Turrets) на интеграција на противвоздушната платформа Комодо (Komodo) и со јужнокорејскиот ЛИГ Некс1 (LIG Nex1) на глобалните пазари. Компанијата учествува како развоен партнер за автономни и противвоздушни системи.
Западните нарачатели во регионот бараат инженерски IP, сертифицирано производство и софтверска интеграција, додека класичното производство на компоненти станува споредно. Она што го имаат Белград, Загреб и Љубљана, Западна Европа и САД веќе го плаќаат, без многу прашања за членство во ЕУ.
Фондовите се затворени, индустријата не
Словенија и Хрватска како членки на ЕУ можат да аплицираат за Европската програма за одбранбена индустрија (ЕДИП), вредна 1,5 милијарди евра за 2026 и 2027 година, плус дополнителни 1 милијарда евра од Европскиот одбранбен фонд. Србија, Босна и Херцеговина и Северна Македонија ја немаат таа можност, но влезот им останува отворен преку индустриски договори, не преку фондови. Американските вселенски стартапи не избираат партнери според фондовски листи, туку според сертификати, инженери и референци.
Одбранбената технологија станува индустриска политика. Америка гради екосистем околу „Андурил“ и „Импулс спејс“, „Рајнметал“ го шири својот европски синџир преку Бугарија, а сега и Хрватска. Секоја од овие трансакции испраќа иста порака: странските играчи бараат технолошки партнери, а не еднократни подизведувачи.
Причината поради која американските и европските компании доаѓаат во регионот не е само пониската цена на работната сила. Одбранбената индустрија денес се соочува со сериозен недостиг на инженери и производствени капацитети. Европа се обидува да го зголеми производството на муниција, дронови и ракетни системи, но голем дел од континентот нема доволно производствени погони ниту доволно инженерски кадар за брзи испораки. Затоа земјите од Централна и Источна Европа стануваат природно продолжение на западните синџири за развој и производство.
Балканот го има она што фондовите и воените интегратори моментално го бараат: машински инженери, тимови за вградлив (embedded) софтвер и искуство во индустриско производство.
Одбранбената индустрија сè повеќе функционира преку мрежи од технолошки компании, производствени партнери и ВИ-добавувачи распоредени во повеќе држави. Прашањето за Балканот е дали може да изгради сопствени технолошки компании пред пазарот целосно да го консолидираат големите американски и европски играчи.
Тоа долгорочно значи дека најголемиот дел од вредноста останува надвор од регионот. Компаниите што го контролираат производот, софтверот и интелектуалната сопственост ги задржуваат најголемите маржи, пристапот до извозни пазари и можноста за понатамошен развој на нови системи. Инженерските фирми без сопствен производ остануваат зависни од договори со големи западни нарачатели и потешко градат глобално препознатливи компании.
Во моментот кога Пентагон и европските влади префрлаат милијарди долари кон ВИ и автономни системи, регионот првпат има шанса да влезе во синџирот за развој на напредна одбранбена технологија додека глобалните синџири на развој сè уште не се затворени.
.webp){kind=icon}
