Светот беше преплавен со туристи. Кој ја плаќа цената?

Тајна акција на еден француски таблоид минатото лето откри дека на Американците (или барем на новинари што се претставувале како Американци) во некои градски кафулиња, кои туристите најчесто ги посетуваат, им наплаќале и до 50 отсто повеќе отколку на парижаните.

Тоа беше како шлаканица за оние што веруваат во неотуѓивото право на туристите да живеат како локалци. Со децении главниот тренд во патувањата е откривање чудесни достапни места што изгледаат како скриена тајна, дури и ако за нив сте слушнале од туристички водич, од Ентони Бурден (прославен американски готвач и автор на патеписи) или на Тикток. Но парижаните, кои летото 2025 година го поминаа протестирајќи против „дизнификацијата“ на својот град, како да не се грижеа за тоа.

А што ако тие кафулиња всушност ја правеле вистинската работа? Обединетите нации на 20 јануари објавија дека бројот на меѓународни туристички патувања во 2025 година достигнал 1,52 милијарда, што е речиси 4 отсто повеќе од рекордното ниво од 2019 година, пред пандемијата. Повеќе од половина од тие патувања биле во Европа. Многу од работите можат да се променат сега, кога светот влезе во нова геополитичка структура поради војната во Иран, но се чини, традиционалните туристички прибежишта во Европа ќе бидат изземени (Турција е дискутабилна). Пред војната, а во повеќе години по пандемијата градовите пукаа под притисокот на туризмот, некои бараа начини да го направат поодржлив. Тоа што на туристите им наплаќаат 50 отсто повеќе за нивниот крок-мсје (croque-monsieur, француски тост-сендвич со шунка и сирење) можеби не е „дерење туристи“, туку дел од решението.

Прекумерниот туризам не е нова појава, но стана особено изразен откако пандемијата на коронавирусот ги поттикна патувањата од инает – феномен што се појави по ограничувањата на движењето, кога луѓето почнаа масовно да патуваат без оглед на цените и метежот и по закрепнувањето на авиокомпаниите и компаниите за крстосувања. Во сè понеизвесни времиња, Европа, како традиционално популарна дестинација, е особено погодена.

Овој континент е последното сигурно засолниште во светот каде што луѓето се чувствуваат пријатно, вели Штефан Геслин, професор по бизнис и економија на шведскиот универзитет „Линеус“ (наречен по шведскиот ботаничар Карл Линеј), кој го проучува прекумерниот туризам.

„Безбедноста е на високо ниво, постои сет закони што се применуваат на сите. Тоа едноставно е многу добар регион за одмор.“

Главните туристички дестинации во Европа се исто така жртви на сопствениот успех: 43 отсто од Германците биле во Италија најмалку трипати, а сличен процент планира да отпатува таму во следните три години, покажуваат податоците на Италијанската национална туристичка организација (ENIT). Париз секогаш е добра идеја, а тука се и многу други места.

Посетителите масовно се насочија кон градовите, привлечени од евтиното сместување што им го нудат технолошките платформи, културата на кратки патувања и објавите на социјалните мрежи преполни со убави места. Управите на музеите и археолошките локалитети со децении стекнуваат искуство како да го контролираат метежот, но местата што некогаш биле помалку познати или ги посетувало главно локалното население сега се соочуваат со проблеми. Посетителите, кога се обидуваат да ги повторуваат кадрите од фотографиите што ги гледаат на интернет, многу површно се поврзуваат со градот, вели Аурора Педро Пинто, управителка на книжарницата „Ливрарија Лело“ (Livraria Lello) во Порто, Португалија, која е прогласена за најубава книжарница во светот и годишно прима 1,2 милион посетители.

„Проблемот не е во преголемиот број туристи“, вели таа. „Проблемот е културната површност.“

Што всушност е прекумерен туризам

Обично прекумерниот туризам го замислуваме како метеж во кој луѓето се туркаат рамо до рамо во ѕидините на Дубровник или како рој туристи што фотографираат околу „Мона Лиза“. Но подобро е да се дефинира како чувство - доживување на локалните заедници дека масовниот туризам ги деградира наместо да им помага, поради што тие се вртат против него. Продавниците со традиционална храна исчезнуваат, додека локалите се претвораат во тезги со сувенири или во места каде што, од некоја необјаснива причина, можете да ја фотографирате зеницата на своето око - тренд на дигитална фотографија што често се среќава во туристичките зони. Безлични слаткарници никнуваат, се чини, на секој агол. Тикток може прекуноќ да прослави некоја локална гостилница, создавајќи долги редици туристи, додека истовремено ги оттурнува локалните гости. Растот на купувањето станови за изнајмување преку „Ербиенби“ (Airbnb) може да доведе до тоа станбените згради да изгледаат повеќе како хотели.

Кога Инстаграм нагло го зголеми бројот на посетители на книжарницата „Ливрарија Лело“, толку многу луѓе сакаа да ја посетат само за да го фотографираат спиралното скалило што се извива низ зградата, што купувачите едвај можеа да ги разгледуваат книгите. Во 2015 година помалку од 10 отсто од посетителите купиле книга, велат од книжарницата.

Во Париз, книжарницата „Шекспир енд компани“ (Shakespeare and Company) на сопственичката Силвија Витман некогаш во просек имала околу 30 посетители дневно. Редовните гости со вработените во книжарницата јаделе колачи и разговарале за романи. Денес оваа фотогенична книжарница секојдневно прима меѓу 2.000 и 3.000 посетители, во голема мера благодарение на популарноста на социјалните мрежи. Витман се грижи за искуството на купувачите. „Не можете да очекувате автентична, опуштена интеракција со некој што тој ден имал работа со 2.000 луѓе“, вели таа.

На крајот, локалното население го губи трпението. Минатото лето протести против туристите се одржаа во речиси секој поголем европски град; во Барселона, што стана општо познато, посетителите ги прскаа со водни пиштоли. Но можните решенија се сложени и многу специфични за секоја локација. И не функционираат секогаш.

Книжарницата „Ливрарија Лело“ во 2015 година воведе влезница од 10 евра, која се одбива од износот при купување книга. Резултатот? Поголемиот дел од 1,2 милион посетители во 2025 година купиле книги, а книжарницата работи профитабилно. Сепак, таа и понатаму е преполна со луѓе што позираат и фотографираат, а контролирањето на метежот и понатаму претставува проблем.

„Проблемот не е во преголемиот број туристи. Проблемот е културната површност.“

Зголемувањето на цените или ограничувањето на пристапот може да помогне во управувањето со понудата и побарувачката, но не мора нужно да го направи искуството попријатно, а во некои случаи може дури и да го зголеми интересот. „Со тоа испраќате порака дека тоа место навистина вреди да се посети, а секогаш има луѓе што можат да си го дозволат тоа“, вели Ноел Б. Салазар, антрополог и професор на Католичкиот универзитет во Лувен, Белгија, кој го проучува прекумерниот туризам.

Салазар забележува дека зголемувањето на цените само го засилило интересот на посетителите за кратерот Нгоронгоро во Танзанија. Во Венеција, симболичната такса за влез во градот речиси и го намалила бројот на посетители, додека во хималајското Кралство Бутан дневните такси од повеќе од 100 долари по лице го држат туризмот под контрола и го ограничуваат на оние што можат да си го дозволат.

Еден од начините да се намали бројот на туристи би можело да биде дополнително зголемување на цените на авионските билети, кои и онака веќе растат. Сепак, тоа несразмерно би ги погодило оние што ретко летаат, додека луѓето со повисоки приходи би биле само малку обесхрабрени.

„Проблематичното однесување најчесто се среќава кај оние што патуваат постојано“, вели Алекс Чепмен, виш економист во НЕФ (NEF), британски аналитички центар. „Педесет отсто од сите летови отпаѓаат на само еден отсто од населението.“

Како резултат на тоа, секој обид да се зголеми цената на летањето се доживува како „напад врз семејството што сака да замине на тоа едно патување годишно“, додава тој.

Рекорден број туристички патувања во светот во 2025 година

Бројот на посетители во Европа, Африка и на Блискиот Исток сега ги надминува нивоата од пред пандемијата

Извор: UN Tourism, јануари 2026

Експертите велат дека давањето попусти за локалното население е поодржлив начин да се намалат тензиите. Книжарницата „Шекспир енд компани“ (Shakespeare and Company) почна да издава пристапни картички за локални писатели, за да можат да влезат преку ред. Тајван нуди попусти на услуги како превоз за оние што имаат пријавено живеалиште. Њујорк е познат по тоа што на локалното население му нуди бесплатен влез или влез по принципот „плати колку сакаш“ во многу од своите главни музеи. Жителите уживаат одредени привилегии, а нетрпеливоста кон туристите е мала.

Некои места може физички да го ограничат пристапот, како што се Мачу Пикчу во Перу или Дубровник во Хрватска. Успехот на серијата „Игра на тронови“ (Game of Thrones) на Ејч-би-о во текот на 2010-тите доведе до масовен прилив на посетители во Дубровник. Градот опкружен со ѕидини, во кој живеат околу 1.500 луѓе, набрзо беше преплавен со и до 10.000 посетители дневно. Откако жителите почнаа да се иселуваат, Дубровник во 2019 година го ограничи пристигнувањето на крузери на два дневно, со помалку од 5.000 патници што смеат да се симнат на копното, а сега ги следи податоците за густината на посетителите во реално време.

Дубровник

Градовите што немаат такви ѕидини, како Барселона, Санторини, Прага или Рим, потешко ќе го контролираат бројот на посетители.

Главниот концепт во дебатата за прекумерниот туризам е порамномерно распределување на туристите. Никој не сака помалку туризам; она што се бара е помала концентрација на туристи.

Некои решенија за порамномерна распределба донесоа први подобрувања и за жителите и за посетителите. На Фарските Острови, каде што туризмот учествува со три отсто во БДП, туристичката организација соработувала со локалното население за во навигациските системи на изнајмените автомобили да се внесат омилените локални места. Овој мал архипелаг постапил внимателно, поучен од искуството на Исланд, каде што обемот на туризмот го нарушил односот на локалното население кон оваа индустрија. Посетителите што ја прифатиле програмата за навигација биле насочувани кон нови, помалку посетени локални бисери и имале чувство дека доживуваат многу посакувано локално искуство. Жителите на островите често ги пречекуваат туристите и во своите домови на вечера, така што економска корист имаат не само рестораните туку и домаќинствата.

„Не е решение да се каже: ‘Само одете си одовде’“, вели Рејчел Фу, професорка по туризам, угостителство и организација на настани на Универзитетот на Флорида. „Потребни ни се мудри решенија, бидејќи зависиме од туризмот.“

Метеж од туристи во селото Ија на Санторини, Грција/Фотограф: Хосе Сарменто Матос/Bloomberg

Технологијата го поттикна прекумерниот туризам, но би можела да биде и едно од најмоќните средства за справување со него. Венеција во 2021 година најави дека ќе се обиде да користи камери и сензори за да го следи движењето на туристите низ градот. Идејата за активно предупредување на посетителите кога одредени делови од градот се преоптоварени со метеж е популарна меѓу истражувачите, иако наидува на отпор поради прашања поврзани со приватноста. Термалните сензори за следење на концентрацијата на луѓе или виртуелното оградување на локација (геофенсинг – воспоставување виртуелна граница околу физичка локација со помош на ГПС), радиобранови или мобилни сигнали за следење на движењето, исто така би можеле да се користат за посетителите да бидат информирани да одат во помалку прометно време.

„Тоа е разумен систем што им кажува на посетителите: ‘Има преголем метеж. Нема да го доживеете искуството што го очекувате’“, вели Фу.

Вештачката интелигенција е исто така популарна меѓу истражувачите поради својот потенцијал да ги насочи луѓето кон места со помал метеж. Наместо посетителите да ги насочува кон ограничен број најпознати атракции, вештачката интелигенција, која сè повеќе се користи за планирање патувања, би можела да ги предупреди дека катедралата Дуомо во Фиренца во средината на летото можеби и не е толку добар избор.

Проблемот на нееднаквоста

Прекумерниот туризам е најопасен кога локалната заедница нема економска корист од него. Во Шпанија, каде што бројот на туристички пристигнувања пораснал за 80 отсто од 2010 година, реалните плати во истиот период се намалиле за четири отсто, а слична е ситуацијата и во секторот угостителство. Фокусирањето на метежот го занемарува суштинскиот проблем поради кој некои од овие заедници се толку незадоволни, вели Чепмен. Стагнацијата на платите и наглиот раст на цените на недвижностите брзо доведоа до појава на нетрпеливост кон туристите во големите градови.

Во градовите што ги посетуваат крузери, секојдневно пристигнуваат илјадници луѓе, но тие туристи не престојуваат во хотели и често се насочуваат кон неколку избрани ресторани. Многу градови сега го ограничуваат пристигнувањето на крузери во своите пристаништа или големината на бродовите што смеат да впловат, со цел да го заштитат локалниот дух.

Некои експерти сугерираат дека обединувањето на системите за резервација на хотели на национално ниво би можело да помогне, бидејќи глобалните играчи како „Букинг“ (Booking.com) земаат значителни провизии од приходите на хотелите, намалувајќи ја користа за локалните заедници. „За нешто да се промени, потребна е политичка волја“, вели Сара Долничар, професорка по туризам на Бизнис-школата на Универзитетот „Квинсленд“ во Австралија. „Која е поентата на туризмот ако целата економска корист оди кај туристичка агенција или меѓународен конгломерат?“

„Букинг“ во соопштение наведе дека неговата платформа „има потенцијал да помогне во ширење на туризмот и да им овозможи на патниците да откријат партнерски сместувачки капацитети на помалку познати дестинации“. Компанијата остварува профит само кога се плаќа хотелска резервација, изјави портпарол.

„Ербиенби“ (Airbnb) стана корпоративен симбол во дебатата за прекумерниот туризам. Барселона постепено го укинува изнајмувањето станови за туристи за да се справи со кризата на достапност на станови и ја забрани платформата. Сепак, проблемот е сложен: „Ербиенби“ може да биде поевтин од хотелите, но поради својата популарност и профитабилност придонесува да има помалку станови достапни за живеење.

„Ербиенби“ тврди дека би можел да помогне и во насочување на посетителите надвор од главните хотелски зони и кон порурални подрачја каде што нема толку многу хотели. Експертите велат дека се согласуваат - доколку платформата се врати на својот првичен модел, кој им овозможува на посетителите да резервираат краток престој во станови во кои луѓето навистина живеат, наместо да функционира како посредник за изнајмување празни станови. Од компанијата велат дека немаат планови да го променат својот курс, иако сè повеќе градови преземаат мерки против нејзиниот начин на работење.

Како да се промени однесувањето на патниците

Колку и да се жалат некои места на прекумерен туризам, нивните економии сепак зависат од него. „Проблемот не е во тоа што има премногу туристи“, вели Салазар. „Проблемот е што има премногу туристи во градовите.“

Градовите се преполни со наводно неизбежни атракции. Никој не сака да пропушти нешто што го видел на Тикток или да не го оствари патувањето од својата листа на желби, дури и ако постои ризик дека нема да ужива во тоа. Се чини дека има мали шанси да ги убедите гледачите на серијата „Емили во Париз“ (Emily in Paris) дека француската провинција може да биде еднакво шармантна како квартот Маре, или дека Барселона во зима е прекрасна, или дека Бугарија има волшебни лозја исто како Тоскана.

Во исто време, виралните содржини на социјалните мрежи можеби се најдобриот начин да се поттикнат луѓето да посетат места за кои никогаш не слушнале. Живописниот холандски град Хитхорн, кој има околу 2.600 жители, доживеа процут на апликацијата Вичет (WeChat) во средината на 2010-тите благодарение на своите прекрасни канали. Сега секоја година го посетуваат голем број кинески туристи. Популарноста во Кина брзо ја промени туристичката индустрија во Хитхорн, но и начинот на кој некои од жителите ги доживуваат размерите на туризмот во ова село како од бајка.

Обидот да се промени однесувањето на патниците е, како што е познато, тешка задача, вели Долничар, која со децении се обидува да открие како да ги поттикне гостите во хотелите повеќепати да ги користат крпите - добропознат и речиси нерешлив проблем. На очај на економистите, луѓето на одмор забораваат на штедливото и промислено однесување, без разлика колку учтиви потсетници гледаат во хотелските соби.

„Тие се во хедонистичко расположение“, вели Долничар. „Десет години истражувавме што ги поттикнува луѓето да се однесуваат поодржливо и поодговорно и, без исклучок, секојпат кога се обидуваме да апелираме на нивниот разум, тоа не функционира додека се на одмор.“

Решенија мора да се најдат што побрзо, бидејќи градовите се физички преоптоварени, а локалните економии под притисок. Сепак, за сегашниот метеж се одговорни релативно мал број луѓе. „Само два до четири отсто од светската популација лета на меѓународни летови во текот на годината; поголемиот дел од човештвото никогаш не го прави тоа“, вели Геслинг.

Во некои делови од светот што брзо се развиваат, густо населените урбани центри не се реткост, ниту се непожелни. Во Европа, меѓутоа, каде што луѓето се бунат против големиот метеж на плоштадите, градовите ќе мора да се подготват за уште поголем притисок. „Како што расте глобалната средна класа, која може да си дозволи патувања низ светот, сè поголем број луѓе се насочуваат кон истите места“, вели Геслинг. „Постојат само еден Париз и само една Венеција.“

Истражувачите се согласуваат дека е многу тешко да се промени ситуацијата откако прекумерниот туризам и метежот еднаш ќе се вкоренат во некој град. Радикални мерки како следење на движењето на посетителите, намалување на бројот на летови, зголемување на цените на визите или дури наплата за влез можеби се единствените можни решенија. Цените на авионските билети веројатно ќе продолжат да растат. Освен ако, се разбира, туристите сами не го променат своето однесување.

„Многу луѓе што работат во туризмот, како и општеството во целина, се фокусирани на раст“, вели Ширли Ниуланд, основачка на „Парадајс фонд“ (Paradise Found), консултантска куќа за одржлив туризам. Ниуланд смета дека едно место, штом биде откриено, „набрзо се губи“, бидејќи метежот и продавниците за сладолед неизбежно ја уништуваат неговата магија. Што ако, прашува таа, патувањата беа побавни, малку поскапи и малку попромислени?

Ниуланд наоѓа надеж во тоа што многу региони во развој се насочуваат кон поодржлив туризам. „На некои дестинации размислуваат, уште пред да станат популарни, што всушност сакаат од туризмот“, вели таа. „Така може да се спречи да дојдете во ситуација кога сè е премногу – или кога веќе е предоцна.“