ВИ-суверенитет: Комплетен прирачник за фирмите од регионот Адрија

Секојпат кога вашиот тим користи ЧетГПТ за анализа на договори или Клод код (Claude Code) за пишување код, дел од деловните податоци поминува низ сервери што вашата компанија не ги контролира, според законите на држава во која можеби никогаш и не сте работеле. Тоа не е теоретски ризик, туку деловен модел што тивко го преобликува прашањето кој навистина профитира од податоците што вашата компанија со години ги собира.

Според истражување на Институтот за деловни вредности на ИБМ (IBM), 93 отсто од директорите на компании велат дека мора да го земат предвид ВИ-суверенитетот во стратегијата за 2026 година. Причината не е регулаторна параноја, туку едноставна пресметка: кој ја контролира инфраструктурата на која работи вештачката интелигенција, тој ја контролира и економската вредност што произлегува од таа инфраструктура.

Овој текст е продлабочување на темата што претходно ја отворивме. Објаснува што е ВИ-суверенитет, како зависноста од туѓ облак функционира во пракса, кој се обидува да ги промени правилата, што гради Европа и каде точно се наоѓа регионот Адрија во сето тоа.

Што е ВИ-суверенитет и зошто тоа не е исто што и заштита на податоците

Кога директорите зборуваат за заштита на податоците, обично мислат на ГДПР (законот за заштита на лични податоци) и на тоа тие податоци да останат во рамките на ЕУ. ВИ-суверенитетот е поширока и посложена работа. Тој се однесува на способноста на компанијата или државата да ги контролира сопствените системи за вештачка интелигенција, податоци, модели и компјутерска инфраструктура без целосно потпирање на платформи со кои не управува и врз кои нема влијание.

Разликата е клучна. Компанија што го почитува ГДПР ги чува податоците во рамките на ЕУ, но и понатаму ги обработува на серверите на „Мајкрософт“ (Microsoft), ги тренира моделите на чиповите на „Амазон“ (Amazon) и користи АПИ на „Гугл“ (Google), односно програмски интерфејс што овозможува комуникација меѓу софтверските системи. Кога „Мајкрософт“ ќе го промени ценовникот, кога американските регулатори ќе воведат нови ограничувања за извоз на технологија или кога провајдерот без предупредување ќе исклучи одредена функција, компанијата останува без алатки, без можност да се префрли на друга платформа и без јасен увид во тоа како нејзините податоци биле користени за време на обуката на моделите.

Кога компаниите велат дека работат на „ВИ-стратегија“, најчесто мислат на првата димензија. Кога регулаторите зборуваат за „дигитална независност“, обично мислат на третата и четвртата. Вистинската ранливост лежи во втората димензија, во прашањето кој навистина ги поседува моделите врз кои се темели вашиот бизнис.

Анатомија на зависноста: како парите и контролата заминуваат од компанијата

За да се разбере зависноста, корисно е да се следи една типична компанија низ целиот животен циклус на ВИ-проект.

Компанија, на пример адвокатска канцеларија во Сараево, одлучува да ја автоматизира анализата на договори. Купува пристап до АПИ на „Опен еј-ај“ (OpenAI) и го интегрира во интерниот систем. Податоците од договорите, кои содржат доверливи деловни информации на клиентите, поминуваат низ серверите на „Опен еј-ај“ во САД. Компанијата плаќа според бројот на токени, односно според количеството текст што системот ќе го обработи. Како што расте обемот на работа така расте и сметката, но компанијата нема преговарачка моќ бидејќи зависи од еден доставувач. Кога „Опен еј-ај“ ќе ги промени условите за користење, компанијата или ги прифаќа или ја губи алатката врз која веќе го изградила целиот процес.

Тоа сценарио се повторува во сите индустрии. Компанија од Белград што тренира сопствен модел на инфраструктурата на АВС (Amazon Web Services), односно платформата на „Амазон“ за облачни услуги, го плаќа секој час компјутерско време по пазарна цена. Нема попусти ниту гаранција дека цените ќе останат исти. Нема ниту начин моделот да се префрли без техничка миграција што трае со месеци.

Зад оваа слика се крие финансиска логика што оди само во една насока. Она што директорите не го кажуваат секогаш гласно е дека таа зависност била свесно дизајнирана. Корпоративните попусти, бесплатните почетни пакети и едноставната интеграција се алатки со кои големите провајдери ја намалуваат бариерата за влез и ја зголемуваат бариерата за излез.

Кога компанијата еднаш ќе изгради процеси, ќе обучи тим и ќе го интегрира системот со интерните алатки, цената за премин кон алтернатива станува неприфатлива, дури и кога оригиналниот провајдер ќе ја зголеми цената за 40 отсто. Истражување на ИБМ покажува дека речиси половина од извршните директори во глобалните компании ја наведуваат зависноста од компјутерски ресурси во други региони како клучна причина за преиспитување на облачната стратегијата, но ретко кој го прави тоа пред ценовникот да стане проблем.

Постојат три типа зависност што заедно ја создаваат замката.

Зависноста од податоци значи дека сопствените податоци станале непреносливи бидејќи се оптимизирани за одредена платформа.

Зависноста од модели значи дека деловниот процес е изграден околу модел што компанијата не може повторно да го репродуцира ако го раскине договорот со провајдерот.

Зависноста од екосистем значи дека сите алатки, интеграции и знаење на тимот се врзани за една платформа, па преминот кон алтернатива бара повеќе од техничка миграција, бара преквалификација на целата организација.

Илустрацијата е позната за сите што поминале низ миграција на ЕРП-систем: покрај технологијата, се менува и секојдневната рутина на секој вработен. Разликата е во тоа што ВИ-платформите станаа вткаени во деловните процеси уште подлабоко и побрзо од кој било деловен софтвер пред нив.

Кој се обидува да ги промени правилата на игра

Проблемот со зависноста од неколку технолошки платформи не остана без одговор. Во последните две години се појавија повеќе пристапи што се обидуваат да им ја вратат контролата на компаниите.

Отворените модели се првиот одговор. Мира Мурати, поранешна техничка директорка на „Опен еј-ај“, во 2025 година го основа стартапот „Тинкинг машинс лаб“ (Thinking Machines Lab), кој во првата рунда финансирање собра две милијарди долари, само врз основа на презентација и научен труд.

Нивниот производ „Тинкер“ им овозможува на компаниите да ги приспособуваат отворените ВИ-модели со сопствени податоци без сложена инфраструктура и со гаранција дека тие податоци нема да се користат за обука на туѓи системи. Пристапот е фундаментално различен од она што го нудат големите провајдери: наместо да купите пристап до модел, купувате право моделот да биде ваш.

Францускиот „Мистрал“ (Mistral) развива отворени модели што може да се извршуваат на сопствени сервери, без испраќање податоци надвор од компанијата. „Мета“ го има својот модел „Лама“ (Llama), односно серија големи јазични модели на „Мета“, достапен за преземање и извршување во сопствено опкружување, што значи дека компанија што има доволно компјутерски ресурси може да активира сопствен модел без каква било зависност од надворешен АПИ.

Разликата меѓу овие модели и комерцијалните алтернативи може да се објасни со аналогија од светот на софтверот: тоа е разликата меѓу купување софтвер со лиценца и решение со отворен код (open-source). Кодот е ваш, го менувате како што сакате, а провајдерот не може да ви го одземе.

ИБМ на почетокот на 2026 година ја претстави платформата „Суверен кор“ (Sovereign Core), која контролата врз податоците и моделите ја вградува директно во архитектурата на системот. Наместо компанијата дополнително да се обидува да ги заштити податоците во рамките на комерцијален облак преку дополнителна конфигурација, „Суверен кор“ тргнува од суверено опкружување како почетна точка и врз него ги надградува облачните услуги.

Во регионот Адрија, хрватскиот стартап „Дејтона“ (Daytona), кој во февруари обезбеди инвестиција од 24 милиони долари, исто така конкурира на глобалниот пазар на ВИ-суверенитетот. „Дејтона“ е платформа што им овозможува на компаниите да активираат изолирани развојни опкружувања во облак или на сопствена инфраструктура. Со други зборови, „Дејтона“ овозможува секоја компанија да добие свој привремен сервер каде што може да извршува код, да експериментира и да тренира сопствени модели, без да го наруши остатокот од системот и целосно независно од други провајдери.

 

Иван Буразин во новиот стартап го собра оригиналниот тим од „Коуденивер“, пионер на развојните опкружувања во облак

На сите овие пристапи заедничка им е истата идеја: да се намали зависноста од еден доставувач и да се задржи контролата врз податоците. Проблемот е што секој од нив бара техничка компетентност, време и почетна инвестиција, што не сите компании можат да го спроведат. Едни поради недостиг од средства, други поради несоодветен технички кадар.

Важно е да се разберат и ограничувањата на отворените модели. Моделите како „Мистрал медиум“ (Mistral Medium) или „Лама 3“ (Llama 3) се способни за поголемиот дел од деловните задачи, но заостануваат зад ГПТ-4 или „Клод 3 опус“ (Claude 3 Opus) кај сложени задачи што бараат длабоко расудување, повеќестепено планирање или специјализирано знаење од одредена област.

За многу компании таа разлика не е важна, бидејќи 80 отсто од задачите можат да се завршат и со помал модел. За другите, компромисот меѓу суверенитетот и перформансите останува реален проблем што бара свесен избор, а не автоматско прифаќање на најпознатиот провајдер.

Европска инфраструктура: кој гради, кој плаќа и кој има пристап

Европската Унија ја препозна зависноста од американските и кинеските ВИ-платформи како стратешки ризик и во февруари 2025 година ја поведе иницијативата „ИнвестВИ“ (InvestAI). Планот предвидува мобилизација на 200 милијарди евра инвестиции во вештачка интелигенција, од кои 20 милијарди евра се наменети за изградба на четири гигафабрики за вештачка интелигенција низ ЕУ. Секоја гигафабрика ќе биде опремена со околу 100.000 чипа за вештачка интелигенција, што е четири пати повеќе од капацитетот на сегашните европски суперкомпјутерски центри.

Паралелно, ЕУ го развива и „ЕУ Соверен тек фонд“ (EU Sovereign Tech Fund), предлог за фонд од 350 милиони евра за период од седум години, фокусиран на одржување на критичната инфраструктура со отворен код. Тој е наменет за финансирање софтверски проекти што се клучни за дигиталната инфраструктура, но зависат од доброволни придонеси и волонтерска работа, што ги прави ранливи во комерцијалниот екосистем. 

„Гартнер“ (Gartner) проценува дека пазарот на суверен облак ќе порасне од 37 милијарди долари во 2023 на 169 милијарди долари до 2028 година. Тоа не е мал и спореден пазар, туку еден од најбрзорастечките сегменти на глобалната ИТ-индустрија. Истото истражување предвидува дека 65 отсто од владите низ светот до 2028 година ќе воведат некаков вид барања за технолошки суверенитет.

Клучното прашање за регионот не е дали оваа инфраструктура се гради туку кој може да ја користи. А одговорот не е едноставен.

Регионот Адрија: меѓу правилата што важат за сите и инфраструктурата што не е достапна за сите

Словенија и Хрватска, како членки на ЕУ, имаат целосен пристап до гигафабриките на „ИнвестВИ“, до „ЕУ Суверен тек фонд“ и до кохезиските фондови наменети за дигитална трансформација. Србија, Босна и Херцеговина и Северна Македонија имаат поинаков статус.

Програмата „Вајденинг“ (Widening) во рамките на иницијативата „Хоризонт Европа“ (Horizon Europe) за 2026 година предвидува 485 милиони евра, од кои 416,5 милиони се достапни преку конкурси меѓу јануари и септември 2026 година. Сите земји од регионот спаѓаат во категоријата „Вајденинг“, што значи дека можат да координираат проекти без директна конкуренција со институции од поразвиените земји на ЕУ. Тоа е конкретна можност, но покрива истражување и иновации, а не индустриска инфраструктура.

Србија е придружна земја во програмата „Хоризонт Европа“, што значи дека може да учествува во истражувачки проекти и да конкурира за одредени извори на финансирање. Но инфраструктурните програми како „ИнвестВИ“, гигафабриките или кохезиските фондови се резервирани исклучиво за членките на ЕУ. Босна и Херцеговина и Северна Македонија имаат статус на кандидати за ЕУ, што им отвора одредени преговарачки процеси, но не и пристап до актуелната инфраструктура.

Според извештајот „Мајкрософт ВИ“ (Microsoft AI Diffusion Report) за 2025 година, кој ја мери реалната стапка на прифаќање на вештачката интелигенција по земји, Словенија бележи стапка од 24,6 отсто, Хрватска 21,8 отсто, а Србија 19,7 отсто. Тоа се бројки што се слични меѓусебно, но зад нив стојат различни услови за работење.

Словенечка компанија што развива ВИ-софтвер може да аплицира за фондови на ЕУ, има пристап до идните гигафабрики и ќе плаќа инфраструктура по регулирани цени. Српска компанија што развива идентичен софтвер мора да ја почитува европската регулатива за вештачка интелигенција за да може да продава на пазарот на ЕУ, но нема пристап до инфраструктурата што ја гради ЕУ. Таа плаќа целосна пазарна цена на „Амазон“ или „Мајкрософт“ за секој час компјутерско време.

Тоа несогласување не е неутрално. Во практика значи дека компанија од Србија, Босна и Херцеговина или Северна Македонија што се натпреварува на пазарот на ЕУ влегува во трка со една врзана рака: повисоки инфраструктурни трошоци, помалку достапни фондови и исти регулаторни барања. Разликата меѓу оној што има пристап до инфраструктурата на ЕУ и оној што нема не е само финансиска туку и стратешка и може да ја одредува конкурентската позиција на годишно ниво.

Сепак, денес тој чекор и не е толку комплициран, бидејќи директорите на компании од Србија, Босна и Македонија многу лесно можат да го префрлат седиштето на компанијата во Словенија или Хрватска, да добијат работна виза или дури за еден месец онлајн да отворат компанија во Естонија.

Постои и помалку видлив, но еднакво важен ризик што се однесува на европскиот Закон за вештачка интелигенција, односно регулативата на ЕУ за вештачка интелигенција што постепено стапува во сила од 2025 до 2027 година.

Компаниите од регионот што продаваат на пазарот на ЕУ ќе мора да докажат усогласеност на своите ВИ-системи со оваа регулатива, што вклучува обврска за документација, ревизија и евиденција за тоа како моделите носат одлуки. Тие обврски се исти без разлика дали компанијата доаѓа од Берлин или од Бања Лука. Разликата е што компанијата од Берлин има пристап до инфраструктурата и фондовите на ЕУ што помагаат во приспособувањето, додека компанијата од Бања Лука сама ги плаќа и регулаторните и инфраструктурните трошоци.

Сепак, постојат и асиметрични предности што регионот недоволно ги користи. Трошоците за работна сила и понатаму се пониски отколку во Западна Европа, а регионот има истражувачки центри со препознатлив углед во машинското учење, гранка на вештачката интелигенција што се занимава со тренирање модели врз податоци, што може да се монетизира преку соработка со западноевропски партнери во рамките на проектите „Хоризонт Европа“.

Компанија што ќе изгради сопствена ВИ-компетенција и локално ќе ги извршува моделите има и пониска трошочна основа од конкуренцијата на поскапите пазари на ЕУ, што може да биде одлучувачка предност во сегменти во кои цената и квалитетот се натпреваруваат рамноправно.

Што може да направи компанијата пред проблемот да стане криза

Дигиталниот суверенитет не мора да биде проект што чека на владини одлуки или фондови од ЕУ. Постојат низа конкретни чекори што компанијата може да ги преземе уште денес, со постојните ресурси.

Првата и најважна работа е мапирање на зависноста. Конкретното прашање што секој технички директор или ИТ-менаџер треба да си го постави гласи: кој од нашите критични процеси не може да функционира ако еден одреден провајдер ја исклучи услугата или ги зголеми цените за 50 отсто? Одговорот на тоа прашање покажува каде зависноста е најголема и каде ризикот е неприфатлив.

Вториот чекор е хибридна архитектура. Решението не е нужно исфрлање на комерцијалните облачни услуги, тоа би било скап и непрактичен потег за повеќето компании. Решението е поделба: чувствителните податоци и критичните модели се обработуваат локално или во контролирано приватно опкружување, а помалку критичните процеси остануваат во комерцијален облак. ИБМ таа стратегија ја нарекува „суверенитет по дизајн“, за разлика од „дополнително воспоставениот суверенитет“, кој е поскап и помалку ефикасен.

Третиот чекор се однесува на договорите. Клаузулите за преносливост на податоците, за правото на извоз на модели и за транспарентност при користењето податоци за обука не се стандардни во општите договори со комерцијалните провајдери, но може да се договорат. Компанија што ќе потпише договор без овие клаузули, доброволно се откажува од идните опции.

Четвртиот чекор се однесува на преминот кон отворени модели. Отворените модели како „Мистрал“ или серијата „Лама“ на „Мета“ станаа доволно способни за сериозни деловни примени. За компанија што обработува чувствителни податоци на клиенти, разликата меѓу извршување модел на сопствен сервер и испраќање податоци до надворешен АПИ не е само техничка туку и правна и репутациска. Трошокот за сервер што може да извршува модел на „Лама“ со средна големина изнесува неколку илјади евра еднократно, што за многу компании е прифатливо во споредба со месечните АПИ-трошоци што растат со обемот.

Петтиот чекор е знаењето во рамките на компанијата. Зависноста од еден провајдер често не е последица на свесна стратегија, туку на тоа што целиот тим познава само едно опкружување. Диверзификацијата на технолошките компетенции ја намалува зависноста уште пред таа да стане проблем.

Суверенитетот како стратешка одлука

Заеднички именител на сето ова не е технологијата, туку стратегијата. Компаниите што ќе градат суверенитет во 2026 година нема да го прават тоа со една голема одлука, туку со низа помали избори: кој модел го користиме, каде ги чуваме податоците, што пишуваме во договорите и кои вештини ги развиваме внатрешно.

Погрешно е ВИ-суверенитетот да се гледа како скапа и комплицирана опција достапна само за корпорации со стотици милиони евра ИТ-буџет. Суверенитетот се гради постепено , а еднакво го градат и компанија со 50 вработени што активира сопствен модел „Мистрал“ на интерен сервер и мултинационална компанија што гради хибридна облачна инфраструктура со ИБМ. Мерка не е големината, туку свесноста каде постои зависност и каде ризикот е неприфатлив.

Секоја компанија во регионот што денес испраќа податоци преку АПИ на „Опен еј-ај“ или „Гугл“ не плаќа само за услуга. Таа финансира обука на модели што еден ден ќе им бидат понудени на нејзините конкуренти, можеби и директно во нејзината индустрија. Тој процес не може да се врати назад. Податоците што еднаш заминале, веќе се заминати.

Словенечките и хрватските компании влегуваат во таа трка со пристап до инфраструктурата и фондовите на ЕУ што делумно ги покриваат трошоците за приспособување. Српските, босанските и македонските компании влегуваат со исти регулаторни обврски и иста конкуренција, но без тој финансиски амортизер. Тоа не е неправда, туку едноставно реалност во која се носат деловните одлуки.

ВИ-суверенитетот не е прашање на изградба на сопствен модел. Тоа е прашање на контрола врз клучните делови од работењето. Компанијата што ја нема таа контрола не ја губи одеднаш. Ја губи постепено, преку цените, условите и техничките ограничувања врз кои нема влијание.

Затоа прашањето не е дали промената ќе се случи. Туку во кој момент и под кои услови. А тогаш тоа веќе не е прашање на стратегија, туку на позицијата во која таа стратегија ве оставила.