Зошто инфлацијата во Македонија и регионот е повисока и потрајна отколку во еврозоната?

Цените на храната се главната причина поради која Македонија и останатите земји од Западен Балкан (Србија, Црна Гора, Косово и Албанија) имаат повисока и потрајна инфлација отколку земјите од еврозната, покажува новата анализа на Народната банка. Од неа може да се заклучи дека, иако инфлациските движења во земјите од Западен Балкан вообичаено ги следат оние во еврозоната, последната инфлациска епизода се разликува.

„Главната разлика произлегува од цените на храната, коишто не само што имаа поголем придонес во вкупната инфлација, туку и се приспособуваа значително побавно отколку во еврозоната. Како резултат на тоа, регионот забележа поголем збирен раст на цените на храната и побавно враќање на нивните релативни цени кон преткризното ниво“, се наведува во анализата.

Овие разлики се резултат на комбинација од структурни карактеристики на економиите во регионот и поизразен пренос на светските ценовни шокови врз домашните цени. Повисокото учество на храната во потрошувачката (учество од околу 40 проценти на Западен Балкан наспроти 20 проценти во еврозоната), поголемата енергетска и увозна зависност, како и домашните фактори, вклучувајќи ги климатските услови и растот на платите, придонесоа за повисока и потрајна инфлација кај храната на Западен Балкан отколку во еврозоната.

Промени во трендовите

Во анализата се објаснува дека инфлациските движења во земјите од Западен Балкан вообичаено во минатото биле во согласност со инфлацијата во еврозоната, што произлегува од силната трговска поврзаност и монетарните режими засновани врз стабилен девизен курс кон еврото или употребата на еврото како официјална валута. Поголеми отстапувања се јавуваат во периоди на силни светски шокови кај храната и енергијата, како што беа кризата во 2007 – 2008 година, геополитичките случувања поврзани со Арапската пролет во 2011 година и кризата по пандемијата и војната во Украина.

„Сепак, во минатото разликите во инфлацијата меѓу Западен Балкан и еврозоната се намалуваа релативно брзо по стабилизирањето на цените на храната и енергијата, по кризата од 2021 – 2022 година, повисоката инфлација, особено кај храната, се задржа значително подолго“, наведуваат од Народната банка.

Така, просечниот распон меѓу инфлацијата (HICP) на Западен Балкан и во еврозоната се зголеми од 0,7 процентни поени во периодот 2017 – 2019 година на 3,8 процентни поени на врвот на инфлацијата кон крајот на 2022 година.

„Иако во текот на 2023 година инфлацијата значително се намали, а од 2024 година движењата повторно се стабилизираа, просечниот распон и натаму изнесува околу 1,7 процентни поени, што е значително над вредноста од преткризниот период“, укажуваат од Народната банка.

Голема разлика во учеството на храната во потрошувачката кошница

Оттаму посочуваат дека структурата на инфлацијата покажува дека повисоката инфлација во земјите од Западен Балкан, во споредба со еврозоната, главно произлегува од посилниот и потраен раст на цените на храната.

„Во почетната фаза на кризата (2020 – 2021), инфлацијата во регионот беше поттикната од растот на цените на храната и енергијата, додека во еврозоната првично преовладуваше енергетската компонента. По избувнувањето на војната во Украина во 2022 година, инфлацијата силно забрза и во двете групи земји, но придонесот на храната во вкупната инфлација е значително повисок на Западен Балкан, додека во еврозоната главен двигател беа цените на енергијата“, се вели во анализата на Народната банка.

Од централната банка објаснуваат дека посилното влијание на храната во регионот се должи на нејзиното повисоко учество во потрошувачката кошница, но и на поизразеното пренесување на енергетските шокови врз цените на храната. Така, во Македонија индиректните ефекти од растот на цените на енергијата придонесувале со околу 62 проценти од највисоката стапка на инфлација во октомври 2022 година, наспроти околу 27 проценти во еврозоната.

Дека станува збор за подлабока структурна карактеристика покажува и анализата на релативните цени на храната во однос на останатите компоненти на инфлацијата.

Имено, уште во преткризниот период (2016 – 2019), нивниот тренд бил пострмен во земјите од Западен Балкан отколку во еврозоната, што укажува на поголема чувствителност на регионот на ценовни притисоци.

„Иако на крајот на 2022 година релативните цени значително отстапија од историскиот тренд кај двете групи земји, отстапувањето беше поголемо кај земјите од Западен Балкан. Сепак, враќањето кон преткризната патека на Западен Балкан беше забележано кон крајот на 2025 година, но соодносот на цените и натаму е на значително повисоко ниво во споредба со нивото забележано во 2019 година, што дополнително ја потврдува потрајната природа на прехранбената инфлација во регионот“, наведуваат од Народната банка.

Потрајната инфлација кај храната во земјите од Западен Балкан се согледува и преку збирниот раст на цените. Во периодот од декември 2019 до декември 2025 година, цените на храната во регионот пораснале за 44,6 проценти, наспроти 30,5 проценти во еврозоната.

„Истовремено, во просек за 2025 година, цените на храната на Западен Балкан беа повисоки за речиси 26 проценти од останатите компоненти на инфлацијата, додека во еврозоната оваа разлика изнесуваше околу 13 проценти“, пишува во анализата на НБМ.

Од централната банка објаснуваат дека овие показатели ја потврдуваат побавната нормализација на цените на храната во регионот, во согласност со претходно забележаното побавно враќање на релативните цени кон нивниот преткризен тренд.

Иако во текот на 2025 година инфлацијата кај храната и натаму забавува, динамиката меѓу земјите е различна. Албанија (1 процент) и Србија (2,2 проценти) забележале пониска инфлација на храната од еврозоната (2,5 проценти), додека во Македонија (4,1 проценти), Црна Гора (4,2 проценти) и особено Косово (8,2 проценти) таа и понатаму е значително повисока.

„Ова упатува дека, и покрај слабеењето на светските ценовни притисоци, структурните фактори и понатаму играат важна улога во обликувањето на прехранбената инфлација во дел од земјите од регионот. Поголемиот придонес на храната во вкупната инфлација на Западен Балкан делумно се должи на високото учество на храната во вкупната потрошувачка кошница, којашто на Западен Балкан учествува со околу 40 проценти, во просек, додека во еврозоната учествува со околу 20 проценти, во просек“, се вели во анализата.

Структурни разлики

Од НБМ потенцираат дека овие наоди се во согласност и со заклучоците од студијата на Меѓународниот монетарен фонд за земјите од Западен Балкан, според која повисоката инфлација во регионот првенствено произлегува од поизразениот пренос на светските ценовни шокови врз домашните цени на храната.

„Анализата исто така посочува дека оваа чувствителност е поврзана со структурните карактеристики на економиите во регионот, како што се повисокото учество на основните прехранбени производи во потрошувачката, повисоката енергетска интензивност, поголемата увозна зависност од храна и помалата регулација во земјоделскиот сектор, што овозможува побрзо прелевање на увозните ценовни притисоци врз домашните цени“, наведуваат од Народната банка.

На пример, енергетската интензивност на економиите од Западен Балкан е повисока за околу 30 проценти од просекот на ЕУ-27, додека степенот на покриеност на увозот со извозот на храна е над 100 проценти единствено во Србија, што укажува на повисока увозна зависност кај останатите земји во регионот. Покрај овие структурни фактори, анализата на ММФ укажува и на улогата на неповолните климатски услови, коишто во 2022 година го намалија домашното земјоделско производство во дел од земјите, како и на силниот раст на платите, особено на минималната плата.

 

Растот на платите истовремено ја поддржа домашната побарувачка и ги зголеми производствените и дистрибутивните трошоци, што дополнително придонесе за повисока и потрајна инфлација кај храната на Западен Балкан во однос на еврозоната. Во прилог на ова, номиналниот раст на платите во земјите од Западен Балкан изнесуваше 10,5 проценти, во просек, за периодот 2020 – 2025 година, наспроти 5,1 проценти во еврозоната, што укажува на значително посилни домашни трошочни притисоци во регионот).