Генерацијата зед бара брза заработка на берзата, а најчесто добива банкрот

Иш Луки имал 16 години и работел хонорарно на бензинска пумпа кога ја отворил својата прва брокерска сметка на името на својата мајка. Неговиот интерес останал, и до моментот кога пандемијата ја укина наставата во живо, тој веќе бил бруцош на факултет. Затворен во куќата на своите родители во Минесота, Луки продолжил да тргува, но сега преку сопствената сметка на „Робинхуд“.

На врвот на лудилото поттикнато од Редит и форумот r/wallstreetbets на почетокот на 2021 година, кога малите инвеститори предизвикаа остар раст на таканаречените „меме акции“, како што е „Гејм Стоп“, општоприфатеното мислење беше дека на некого како Луки на крајот ќе му здосади да гледа редови на екранот кога ќе продолжат предавањата, состаноците и забавите.

Но Луки, како и многу други, не запрел. Тој се приклучил на форумот r/TheRaceTo100K, заедница за оние што се стремат кон нето-вредност од 100.000 долари, која има и попопуларни варијанти од седум и осум цифри. Денес, како 23-годишен продавач на модна облека, тој пронашол заедница што ја поттикнува неговата амбиција преку тргување да стигне до отворање сопствен бизнис и купување куќа.

„Со оглед на тоа колку е животот скап, на луѓето им е тешко да ги постигнат целите што ги сакаат. Некогаш тоа можеше да се постигне со еден висок или средно висок приход. И мислам дека кога луѓето ќе почнат да го сфаќаат тоа, тогаш мора да погледнат кои се средствата за зголемување на нивната нето-вредност“, вели Луки.

Коцкањето е вечна човечка страст; дури и нашите древни предци фрлале животински коски за да видат на која страна ќе паднат. Но во модерната американска историја границата меѓу инвестирањето и коцкањето ретко кога била понејасна. Уделот на обемот на тргување со акции на малите инвеститори се удвоил во последните 15 години, проценува „Блумберг интелиџенс“.

Тие се и главен двигател на рекордниот обем на тргување со опции, особено кај краткорочните договори, каде што облозите изгледаат евтини, но се далеку понестабилни. Криптовалутите и понатаму претставуваат средство вредно повеќе од 2,5 билиона долари, дури и по повеќекратните измами и масовни распродажби од познати личности. Спортското обложување практично е легално во сите 50 држави, а ако сакате да се обложите на прекарите што американскиот претседател ќе ги користи за своите непријатели или колку често Илон Маск објавува на Х секоја недела, и тоа можете да го направите.

Социјалните мрежи и „гејмификацијата“ на тргувањето одиграа одлучувачка улога. Но за Луки и другите, поризичните облози се рационален одговор на состојбата на американската економија, во која нееднаквоста во богатството се продлабочува, сонот за сопствен дом станува сè понедостижен, а се очекува вештачката интелигенција да замени многу добро платени работни места. Во тој контекст, суштината е помалку забава, а повеќе напредок.

За многумина, само поседувањето индексен фонд - нашироко рекламиран како сигурен пат до богатство - не е доволно, вели Луки. Дури и со тоа што индексот S&P 500 носел просечен годишен принос од околу 11 проценти во последните две децении - силен раст што го зголемил богатството на постарите Американци - тие добивки значат малку за луѓето кои почнуваат од нула.

„Принос од 10 проценти ќе биде малку подобар ако за почеток имате поголем капитал. Но за она што се обидувам да го постигнам со моите финансиски цели, морам да имам многу повисоки приноси од тоа“, вели Луки.

Во она што тој го нарекува „кампањи“, Луки сака да купува call-опции на акции од големи компании што претерано реагираат на лоши вести. Совладувањето на овие деривати не е едноставно. Преку Јутјуб и други интернет-ресурси ги научил тета, гама и делта - грчките букви што се користат при одредувањето на цената на опциите. „Губев пари, особено на почетокот. Мора да ја платите 'школарината', а оттогаш наваму е одлично“, се присетува.

Некои би можеле да го наречат „деген“ - интернет-скратеница за „дегенерик“, што ја одразува културата на преземање ризик - а неговиот став „финансиски нихилизам“, идеја што ја популаризира поткастерот Деметри Кофинас. Во истражувањето од 2025 година што го спроведе Регулаторното тело за финансиска индустрија (Financial Industry Regulatory Authority), кое ги надгледува брокерските компании, околу една третина од инвеститорите - и 62 проценти од оние помлади од 35 години - изјавиле дека мора да преземаат големи ризици за да ги остварат своите финансиски цели.

Меѓу таа помлада група, 29 проценти изјавиле дека купуваат „меме акции“ или други вирални инвестиции, 43 проценти тргувале со опции, а 22 проценти инвестирале користејќи позајмени средства. Во друга студија на осигурителната компанија „Нортвестерн“, 80 проценти од припадниците на генерацијата зед и 75 проценти од милениумците изјавиле дека ги привлекуваат шпекулативните инвестиции затоа што чувствуваат дека финансиски заостануваат.

Психата на „дегенерикот“ е во согласност со бихевиоралната економија. Според она што добитниците на Нобеловата награда Даниел Канеман и Амос Тверски го нарекоа теорија на изгледи, луѓето ги преценуваат малите веројатности и стануваат посклони кон ризик кога чувствуваат дека заостануваат. Академски труд од 2025 година со наслов „Коцкање со инфлацијата“ покажа дека побарувачката за акции слични на лотарија - многу волатилни акции склони кон ретки, но огромни добивки - расте со трошоците за живот. Во класичната економија, инфлацијата би требало да ги направи таквите облози помалку привлечни бидејќи вредноста на идните приходи станува помалку сигурна.

Некои неодамнешни студии сугерираат дека овој вид преземање ризик би можел да биде особено популарен меѓу луѓето кои се отсечени од можноста да поседуваат сопствен дом. Истражувачите Сеунг Хјеонг Ли од Универзитетот Нортвестерн и Јанггеун Ју од Универзитетот во Чикаго забележале дека финансиските истражувања покажуваат дека уделот на криптовалутите кај сопствениците на домови постојано расте заедно со нивното богатство.

Меѓутоа, кај лицата што живеат под кирија, учеството достигнува врв во средната доходовна група. Слично на тоа, како што локалните станови стануваат сè помалку достапни, домаќинствата во најнискиот и највисокиот доходовен квинтил се повлекуваат од ризичните средства, додека оние во средината - веројатно со одредени заштеди, но недоволни за купување дом - се потпираат на таквите средства.

За да ја тестираат таа идеја, научниците изградиле статистички модел за следење на тоа како се менува однесувањето со промената на веројатноста за сопствеништво на дом кај Американците родени во 1990 година. Нивните наоди укажуваат дека кога лицата што живеат под кирија ќе се откажат од купување дом, тие трошат повеќе, работат помалку и преземаат поголем финансиски ризик.

„Изгледа како преку коцкање да се обидуваат да купат недвижности штом почнат да сфаќаат дека традиционалниот метод на напорна работа, штедење и сигурно инвестирање повеќе не гарантира пат до американскиот сон. Што ќе се случи кога целата оваа генерација ќе се откаже?“, вели Ју, кој има 30 години.

Други кризата со достапноста ја сметаат помалку за причина, а повеќе за изговор - изговор што им овозможил на брокерските куќи насочени кон малите инвеститори да го искористат природниот човечки апетит за коцкање, правејќи го забавно, достапно и профитабилно. „Робинхуд“ некогаш ја прославуваше првата трансакција на корисникот со анимирани конфети, практика што ја напушти по критиките дека инвестирањето го претворил во игра.

Некои платформи за тргување се обидоа директно да им се обратат на финансиски несигурните. Во реклама на Тикток, „Калши“ прикажа млада жена со натписот: „Гледна точка: Бев на работ да не можам да ја платам киријата, но добив две години кирија благодарение на предвидувањата на 'Калши'. Неверојатно е!“ Рекламата предизвика негативни реакции, а директорот за спроведување на законите во компанијата, Роберт Дено, вели дека потекнувала од трета страна и дека „Калши“ ја повлекол штом дознал за неа.

Bloomberg

Работен документ на Федералните резерви (Фед) од 2024 година покажа дека милениумците генерално се во подобра положба од генерацијата икс. Но истражување објавено во „Американ журнал оф социолоџи“ исто така откри дека разликите во богатството со текот на времето се зголемиле, при што нееднаквоста меѓу милениумците е поголема отколку меѓу споредливите бејби-бумери. За Тимоти Фонг, клинички професор по психијатрија на Универзитетот во Калифорнија во Лос Анџелес, кој лекува зависнички однесувања како што е нарушувањето поврзано со коцкањето, порастот на дегенеративните облици произлегува помалку од потребата за финансиска стабилност, а повеќе од желбата да се ужива во моментот и да се имитира луксузниот начин на живот што стана сеприсутен на социјалните мрежи.

„Младите луѓе финансиски ризичните работи ги сметаат за решение“, вели Фонг, „а не за нешто кон кое треба внимателно да се пристапува.“ И покрај тоа, се согласува дека, среде климатските промени, вештачката интелигенција и загриженоста околу достапноста, одреден вид думеризам може да придонесе за прифаќање на ризикот.

Престон Кутс се сеќава на првиот пат кога доживеал голем успех. На својот 19-ти роденден работел градинарски работи за својата мајка кога акцијата на една компанија со мала пазарна капитализација што ја открил на Редит - „Џиниус брендс интернешнал“ (денес „Картун Студиос“) - пораснала за 10 проценти во рок од 20 минути, откако во неа ја вложил целата своја животна заштеда од 3.000 долари.

Кутс, кој живее во Феникс, ја купил својата прва акција непосредно пред тоа искуство (тоа била „Волт Дизни“, бидејќи „Дизни+“ наскоро требало да биде лансиран) и никогаш не се коцкал ниту посетил казино. „Кога ќе освоиш џекпот или како и да го нарекуваат таму, веројатно така се чувствуваш. Се чувствував како гениј. Едноставно создадов пари од ништо“, се присетува денес 25-годишникот.

Со години го бркал истото чувство со акции на компании со мала капитализација, криптовалути и опции. Како што загубите се продлабочувале, преземал сè поголеми ризици, па дури и го вложил својот чек од државната помош за ковид-19 на својата сметка на „Робинхуд“ и позајмувал пари од брат му. Кутс повторно претрпел големи загуби минатата година, кога американските царини поттикнале распродажба на акции на берзата. И натаму претпочита сам да избира акции наместо да инвестира во индекси, за кои вели дека се премногу концентрирани околу бумот на вештачката интелигенција.

Кога неговите неодамнешни добивки го довеле до кумулативен принос од околу 30 проценти во период од шест години, Кутс објавил графикон на r/wallstreetbets. Во истиот период, инвестиција во S&P 500 приближно ќе му ги удвоела парите. „Тоа беше малку фалење, иако моите резултати всушност се ужасни“, вели тој. „Се надевам дека некој ќе го види тоа и ќе каже: ‘Ќе престанам да правам дегенерички работи.’“

Академските докази за тргувањето на малите инвеститори речиси едногласно обесхрабруваат. Поединците имаат тенденција премногу често да тргуваат, да сносат високи трансакциски трошоци и да станат жртви на медиумска еуфорија и преголема самодоверба. Истражувањето на Бред Барбер, професор по финансии на Универзитетот во Калифорнија, покажува дека малите инвеститори често купуваат средства што се во раст токму на нивниот врв.

Труд од 2014 година, чиј коавтор бил тој, открил дека помалку од еден процент од дневните трговци се доследно профитабилни. Дури и во поновите области, како што се пазарите за прогнозирање, првичните докази од други академици укажуваат на сличен образец: склоност кон облози на мали веројатности, често проследени со трошоци што ги намалуваат добивките. „Многу од овие однесувања се поттикнати од зависноста од социјалните мрежи: потрагата по наградите што доаѓаат со брзата добивка“, вели Барбер.

Пазарното опкружување во изминатата деценија го отежна разликувањето на среќата од вештината, потхранувајќи го познатиот мем со човекот што покажува кон себе во огледало и инсистира: „Не е биковски пазар. Ти навистина си генијалец.“ Прашањето сега е дали уште еден долготраен пад ќе го „издува“ ентузијазмот на малите инвеститори, како што се случи по пукањето на дот-ком балонот.

Рид Џохал, Канаѓанец кој времето го дели меѓу Ванкувер и Сиднеј, првпат се запознал со криптовалутите во 2016 година, кога посетил роднина во Белвју, во државата Вашингтон, кој работел како обезбедувач, но дома рударел биткоини. За Џохал, кој има 26 години и денес тргува со полно работно време, порастот на тргувањето од страна на малите инвеститори го направил пазарот пореактивен на медиумската еуфорија и трендовите, на начин што им користи на шпекулантите како него.

„Кога имате работи на Тикток и наративи за тргување, моментум и слични работи, можете едноставно да тргувате без да имате потреба да ги разбирате сложените парични текови или да имате каква било диплома“, истакнува тој.

Финансиското тргување го смета за лоз од лотарија на оваа генерација - „американски сон на новото време“, како што го нарекува - кој ќе стане уште попопуларен како што вештачката интелигенција ќе поттикнува губење работни места. „Дали сите луѓе ќе почнат да тргуваат? Многу луѓе ќе бараат начини да заработат повеќе пари, нели?“, прашува тој.

Алисон Шрагер, виш соработничка во истражувачкиот центар Менхетен институт, ја истакнува противречноста во сржта на овој феномен кај генерацијата зед. Надвор од апликациите за тргување, документирано е дека тие се понесклони кон ризик: поретко излегуваат на состаноци и пијат алкохол, а помала е и веројатноста да се преселат, да ја сменат работата или да започнат сопствен бизнис.

Додека некои економисти ваквото однесување го припишуваат на недостигот од можности во денешната економија, Шрагер смета дека тоа е дел од повеќе-генерациски тренд во кој продуктивното преземање ризик делумно опаднало како што општеството станувало побогато. Наместо тоа, вели таа, ширењето на шпекулативните инвестициски производи овозможило остар раст на ризикот, што лесно може да им се врати како бумеранг.

„Ме загрижува тоа што, ако луѓето на овој начин го насочуваат својот нагон за преземање ризик, а тие активности имаат мала веројатност за исплата, тоа некако се вкоренува. Се плашам дека тоа ќе ги остави луѓето разочарани и помалку продуктивни“, вели Шрагер.

Кутс и Луки, кои веќе неколку години тргуваат преку „Робинхуд“, гледаат поинаку на работите. И двајцата ги сметаат своите активности за чекор кон нивните вистински амбиции. За Кутс тоа е стартап во областа на лунарната инфраструктура. За Луки тоа е малку понејасно - „инвестирање во можност што ќе ми се укаже, а која е опиплива, наместо само бројки на интернет“, вели тој. Но знае дека сака рано да замине во пензија.

„Сакам да имам слобода во животот да се занимавам со што и да посакам. Во капиталистичко општество, мора да си ја купиш својата слобода“, заклучува Луки.